Το διαρρεύσαν σχέδιο των 14 σημείων για τη συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν δεν είναι απλώς μια τεχνική συμφωνία εκεχειρίας. Είναι ένας σύνθετος πολιτικός συμβιβασμός, στον οποίο κάθε πλευρά παίρνει κάτι κρίσιμο, αλλά ταυτόχρονα εγκαταλείπει ένα μέρος της πίεσης ή της στρατηγικής της.
Η πρώτη ανάγνωση δείχνει ότι το κείμενο δεν κλείνει οριστικά την κρίση. Τη βάζει σε ένα ελεγχόμενο πλαίσιο 60 ημερών, με στόχο να αποφευχθεί νέα ανάφλεξη, να ανοίξει ξανά το Ορμούζ, να παγώσει το πυρηνικό ζήτημα και να δοθεί χρόνος για τελική συμφωνία.
Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι πίσω από τις διπλωματικές διατυπώσεις κρύβονται πολύ συγκεκριμένα κέρδη και απώλειες.
Το μεγάλο κέρδος του Ιράν: Αναγνώριση του καθεστώτος
Το σημείο περί σεβασμού της κυριαρχίας, της εδαφικής ακεραιότητας και της μη παρέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις είναι από τα πιο κρίσιμα του σχεδίου.
Τυπικά, μοιάζει με μια συνηθισμένη διπλωματική διατύπωση. Επί της ουσίας, όμως, ισοδυναμεί με πολιτική αναγνώριση ότι οι ΗΠΑ δεν επιδιώκουν, στο πλαίσιο αυτής της συμφωνίας, αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη.
Αυτό είναι τεράστιο κέρδος για την Ισλαμική Δημοκρατία. Μετά από σκληρή ρητορική, πιέσεις και αναφορές στην ανάγκη αλλαγής συμπεριφοράς ή ακόμη και εξουσίας στο Ιράν, η Ουάσινγκτον εμφανίζεται να αποδέχεται το σημερινό καθεστώς ως τον νόμιμο συνομιλητή με τον οποίο μπορεί να υπογράψει συμφωνία.
Δεν σημαίνει ότι το καθεστώς γίνεται «ακλόνητο» απέναντι σε εσωτερικές κοινωνικές εκρήξεις ή μελλοντικές εξελίξεις. Σημαίνει όμως ότι αφαιρείται από το τραπέζι, τουλάχιστον προσωρινά, το σενάριο εξωτερικά υποκινούμενης ανατροπής.
Για την Τεχεράνη, αυτό μπορεί να είναι εξίσου σημαντικό με την οικονομική ανάσα. Διότι δεν παίρνει μόνο χρήματα, πετρέλαιο και χρόνο. Παίρνει πολιτική νομιμοποίηση.
Τι χάνει το Ιράν: Το όπλο της κλιμάκωσης
Το Ιράν, όμως, δεν κερδίζει χωρίς κόστος.
Με το σχέδιο δεσμεύεται σε παύση εχθροπραξιών, σε επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ και σε διατήρηση του status quo στο πυρηνικό του πρόγραμμα.
Αυτό σημαίνει ότι περιορίζει τρία βασικά εργαλεία πίεσης:
Πρώτον, το Ορμούζ. Η απειλή κλεισίματος ή παρεμπόδισης της ναυσιπλοΐας ήταν ένα από τα ισχυρότερα χαρτιά της Τεχεράνης. Αν τα Στενά ανοίξουν πλήρως και χωρίς διόδια, το Ιράν χάνει έναν μοχλό άμεσης πίεσης στις αγορές ενέργειας.
Δεύτερον, το πυρηνικό πρόγραμμα. Η δέσμευση ότι δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικό όπλο δίνει στις ΗΠΑ και στους συμμάχους τους ένα ισχυρό πολιτικό σημείο αναφοράς. Το Ιράν διατηρεί χώρο για διαπραγμάτευση γύρω από τις «πυρηνικές ανάγκες» του, αλλά περιορίζει τη στρατηγική ασάφεια που του έδινε διαπραγματευτική ισχύ.
Τρίτον, τα περιφερειακά μέτωπα. Η αναφορά σε τέλος του πολέμου σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, σημαίνει ότι η Τεχεράνη θα κληθεί να δείξει πως μπορεί να συγκρατήσει ή να επηρεάσει συμμάχους και δίκτυα όπως η Χεζμπολάχ. Αυτό μειώνει την αξία των proxies ως εργαλείων πίεσης.
Το μεγάλο κέρδος των ΗΠΑ: Πυρηνικό φρένο και άνοιγμα του Ορμούζ
Για την Ουάσινγκτον, το βασικό κέρδος είναι ότι πετυχαίνει άμεση αποκλιμάκωση χωρίς να εμφανίζεται ότι αποσύρεται άνευ όρων.
Αν το σχέδιο εφαρμοστεί, οι ΗΠΑ παίρνουν τρία πράγματα:
Πρώτον, τη ρητή δέσμευση ότι το Ιράν δεν θα παράγει πυρηνικά όπλα.
Δεύτερον, το άνοιγμα του Ορμούζ, άρα αποκλιμάκωση στις τιμές του πετρελαίου και μείωση του κινδύνου ενεργειακού σοκ.
Τρίτον, μια περίοδο 60 ημερών για διαπραγματεύσεις, κατά την οποία η Ουάσινγκτον μπορεί να κρατήσει το βασικό της χαρτί: τις κυρώσεις και την πρόσβαση του Ιράν στο διεθνές οικονομικό σύστημα.
Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ ανταλλάσσουν την άμεση στρατιωτική πίεση με έναν μηχανισμό ελέγχου και διαπραγμάτευσης.
Τι χάνουν οι ΗΠΑ: Το αφήγημα της μέγιστης πίεσης
Το κόστος για την Ουάσινγκτον είναι πολιτικό και στρατηγικό.
Αν η συμφωνία περιλαμβάνει μη παρέμβαση στα εσωτερικά του Ιράν, οικονομική ανακούφιση, εξαιρέσεις για πετρέλαιο, αποδέσμευση κεφαλαίων και πιθανό ταμείο ανάπτυξης, τότε οι ΗΠΑ εγκαταλείπουν στην πράξη τη λογική της απόλυτης πίεσης.
Η Ουάσινγκτον δεν παίρνει άμεση διάλυση του πυρηνικού προγράμματος. Δεν παίρνει άμεση αλλαγή καθεστώτος. Δεν παίρνει άμεσο τερματισμό της ιρανικής περιφερειακής επιρροής.
Παίρνει υποσχέσεις, πάγωμα και διαδικασία.
Αυτό μπορεί να παρουσιαστεί ως διπλωματική επιτυχία, αλλά μπορεί και να δεχθεί σκληρή κριτική στο εσωτερικό των ΗΠΑ: ότι η Ουάσινγκτον αντάλλαξε την πίεση με ένα αβέβαιο μνημόνιο, δίνοντας στην Τεχεράνη χρόνο και χρήμα.
Το ταμείο των $300 δισ.: Οικονομικό δέλεαρ ή πολιτική βόμβα;
Το σημείο για πιθανό πρόγραμμα ανάπτυξης ύψους τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων είναι το πιο πολιτικά ευαίσθητο.
Για το Ιράν, είναι τεράστιο κίνητρο. Σημαίνει ότι, εφόσον τηρήσει δεσμεύσεις, μπορεί να ξαναμπεί σε έναν κύκλο επενδύσεων, υποδομών, ενέργειας και οικονομικής αποκατάστασης.
Για τις ΗΠΑ, είναι εργαλείο. Η Ουάσινγκτον μπορεί να το παρουσιάσει όχι ως «δώρο», αλλά ως καρότο υπό αυστηρούς όρους: συμμόρφωση στο πυρηνικό, έλεγχοι, τήρηση εκεχειρίας, σταθερότητα στο Ορμούζ.
Το πρόβλημα είναι η πολιτική εικόνα. Ακόμη κι αν το ταμείο είναι ιδιωτικά χρηματοδοτούμενο και όχι αμερικανική κρατική βοήθεια, οι αντίπαλοι της συμφωνίας θα το παρουσιάσουν ως οικονομική επιβράβευση ενός καθεστώτος που μέχρι χθες βρισκόταν υπό πολεμική πίεση.
Άρα το ταμείο είναι ταυτόχρονα το μεγαλύτερο οικονομικό κίνητρο και το μεγαλύτερο επικοινωνιακό ρίσκο.
Το Ισραήλ: Κερδίζει πυρηνική δέσμευση, χάνει το σενάριο πλήρους εξουδετέρωσης του Ιράν
Για το Ισραήλ, η συμφωνία έχει διπλή ανάγνωση.
Από τη μία, η ρητή δέσμευση ότι το Ιράν δεν θα αποκτήσει πυρηνικό όπλο είναι ένα σοβαρό κέρδος. Αν συνοδευτεί από αυστηρούς ελέγχους και μηχανισμό εφαρμογής, μπορεί να περιορίσει την άμεση υπαρξιακή απειλή που επικαλείται το Ισραήλ.
Από την άλλη, όμως, η συμφωνία δεν φαίνεται να εξαλείφει το ιρανικό καθεστώς, ούτε να διαλύει πλήρως το δίκτυο επιρροής του. Αντίθετα, του δίνει οικονομική ανάσα και διεθνή νομιμοποίηση.
Αυτό είναι το δύσκολο σημείο για το Ισραήλ: η συμφωνία μπορεί να σταματά την πυρηνική κλιμάκωση, αλλά διατηρεί το Ιράν ως περιφερειακό παίκτη.
Επομένως, η ισραηλινή ηγεσία μπορεί να θεωρήσει ότι η Ουάσινγκτον παγώνει την απειλή, αλλά δεν την εξαφανίζει.
Οι χώρες του Κόλπου: Σταθερότητα με κόστος
Οι χώρες του Κόλπου έχουν κάθε λόγο να θέλουν άνοιγμα του Ορμούζ και αποκλιμάκωση. Η σταθερή ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι ζωτικό τους συμφέρον.
Αν όμως κληθούν να συμμετάσχουν στη χρηματοδότηση ή στήριξη ενός αναπτυξιακού σχεδίου για το Ιράν, τότε το όφελος συνοδεύεται από πολιτικό κόστος.
Θα πληρώνουν, άμεσα ή έμμεσα, για τη σταθεροποίηση ενός ανταγωνιστή.
Το αν αυτό θα θεωρηθεί αποδεκτό εξαρτάται από το τι θα πάρουν ως αντάλλαγμα: ηρεμία στο Ορμούζ, περιορισμό των ιρανικών δικτύων επιρροής και αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας.
Οι αγορές: Ο μεγάλος άμεσος κερδισμένος
Σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, οι αγορές είναι από τους μεγάλους κερδισμένους.
Η προοπτική ανοίγματος του Ορμούζ μειώνει τον φόβο ενεργειακού σοκ. Η πτώση του γεωπολιτικού κινδύνου βοηθά τις αναδυόμενες αγορές. Οι χώρες που εισάγουν ενέργεια, όπως η Τουρκία, αποκτούν πρόσκαιρη ανάσα από χαμηλότερες τιμές πετρελαίου και μικρότερη πίεση στο ισοζύγιο πληρωμών.
Όμως η ανακούφιση των αγορών έχει ένα όριο: η συμφωνία δεν είναι τελική ειρήνη, αλλά προσωρινό πλαίσιο. Αν οι διαπραγματεύσεις των 60 ημερών αποτύχουν, η μεταβλητότητα μπορεί να επιστρέψει απότομα.
Ποια είναι η πραγματική ανταλλαγή
Αν συμπυκνώσει κανείς τα 14 σημεία, η ουσία είναι η εξής:
- Το Ιράν παίρνει αναγνώριση καθεστώτος, οικονομική ανάσα, προοπτική άρσης κυρώσεων, πετρελαϊκές εξαιρέσεις, αποδέσμευση κεφαλαίων και πιθανή πρόσβαση σε τεράστιο αναπτυξιακό σχήμα.
- Οι ΗΠΑ παίρνουν άνοιγμα του Ορμούζ, πάγωμα της πυρηνικής κλιμάκωσης, υπόσχεση μη απόκτησης πυρηνικού όπλου, μείωση του κινδύνου περιφερειακού πολέμου και χρόνο για τελική διαπραγμάτευση.
- Το Ιράν χάνει μέρος της στρατηγικής του πίεσης.
- Οι ΗΠΑ χάνουν μέρος της στρατηγικής της μέγιστης πίεσης.
- Το Ισραήλ παίρνει πυρηνική δέσμευση, αλλά βλέπει το ιρανικό καθεστώς να παραμένει στο τραπέζι, όχι στο στόχαστρο ανατροπής.
- Οι αγορές παίρνουν αποκλιμάκωση, αλλά όχι εγγύηση σταθερότητας.
Το σχέδιο των 14 σημείων, αν επιβεβαιωθεί και περάσει στο τελικό κείμενο, συνιστά έναν μεγάλο συμβιβασμό. Είναι μια προσπάθεια να μετατραπεί μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση σε ελεγχόμενη διαπραγμάτευση.
Το Ιράν κερδίζει κάτι που ήθελε απεγνωσμένα: χρόνο, χρήμα και αναγνώριση. Οι ΗΠΑ κερδίζουν κάτι εξίσου κρίσιμο: άνοιγμα του Ορμούζ, πάγωμα του πυρηνικού ρίσκου και αποκλιμάκωση χωρίς νέα στρατιωτική εμπλοκή.
Η πιο βαθιά πολιτική σημασία, όμως, βρίσκεται στο σημείο περί μη παρέμβασης. Εκεί κρύβεται η ουσιαστική μετατόπιση: η συμφωνία δεν αντιμετωπίζει το ιρανικό καθεστώς ως πρόβλημα προς ανατροπή, αλλά ως συνομιλητή προς δέσμευση.
Αυτό μπορεί να κάνει τη συμφωνία πιο ρεαλιστική. Μπορεί όμως και να την καταστήσει εκρηκτική πολιτικά για όσους θεωρούν ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά το ίδιο το καθεστώς που το ελέγχει.
