Η πρόοδος της φαρμακευτικής επιστήμης τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει ριζικά την πορεία σοβαρών και απειλητικών για τη ζωή ασθενειών. Θεραπείες που πριν από μία δεκαετία θεωρούνταν αδιανόητες, σήμερα προσφέρουν παράταση της επιβίωσης, καλύτερη ποιότητα ζωής και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και ίαση. Ωστόσο, στην Ελλάδα, η πρόσβαση των ασθενών στις καινοτόμες θεραπείες εξακολουθεί να συναντά σημαντικά εμπόδια, με κυριότερα
- τη χρόνια υποχρηματοδότηση της φαρμακευτικής δαπάνης,
- την έλλειψη προβλεψιμότητας και μηχανισμών επιμερισμού ευθύνης μεταξύ κράτους και αγοράς, αλλά και
- την μη εφαρμογή και απόδοση μέτρων εξορθολογισμού της δαπάνης.
Η αξία της καινοτομίας στην υγεία είναι αδιαμφισβήτητη.
Τα δεδομένα για την αποτελεσματικότητα των καινοτόμων θεραπειών είναι εντυπωσιακά. Στην κυστική ίνωση, οι νέες θεραπείες έχουν οδηγήσει σε αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης κατά 80%. Στη νωτιαία μυϊκή ατροφία, η διετής επιβίωση χωρίς ανάγκη υποστηρικτικών μέτρων έχει αυξηθεί από το 10% στο 80%, μεταβάλλοντας δραματικά την πρόγνωση των ασθενών.
Αντίστοιχα, η μακροχρόνια χρήση τροποποιητικών της νόσου φαρμάκων στην πολλαπλή σκλήρυνση συνδέεται με 32% χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου σε βάθος 20ετίας, ενώ στον διαβήτη τύπου 1 οι σύγχρονες θεραπευτικές παρεμβάσεις έχουν προσθέσει έως και 15 χρόνια στο προσδόκιμο ζωής των ασθενών.
Η εικόνα είναι εξίσου εντυπωσιακή σε άλλες θεραπευτικές κατηγορίες. Η ηπατίτιδα C μπορεί πλέον να εκριζωθεί πλήρως με τις νέες θεραπείες, ενώ οι ασθενείς με HIV έχουν σήμερα προσδόκιμο επιβίωσης αντίστοιχο με εκείνο του γενικού πληθυσμού. Πρόκειται για εξελίξεις που αποδεικνύουν ότι η φαρμακευτική καινοτομία αποτελεί ουσιαστική επένδυση στη δημόσια υγεία.
Το clawback ως συστημικό εμπόδιο
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται ο μηχανισμός του clawback, μέσω του οποίου οι φαρμακευτικές εταιρείες επιστρέφουν στο κράτος τη δαπάνη που υπερβαίνει τους προκαθορισμένους προϋπολογισμούς.
Τα τελευταία χρόνια, οι υποχρεωτικές επιστροφές αυξάνονται με ανησυχητικό ρυθμό. Στα νοσοκομεία καταγράφεται αύξηση κατά 53% μέσα σε μία πενταετία, ενώ στα φαρμακεία του ΕΟΠΥΥ η αντίστοιχη αύξηση φτάνει το 35%. Οι προβλέψεις μάλιστα για την περίοδο 2025-2026 δείχνουν περαιτέρω επιδείνωση.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο προβληματική λόγω της άνισης κατανομής των βαρών. Για το 2024, το clawback στα καινοτόμα φάρμακα επωμίστηκαν δυσανάλογο βάρος. Έτσι, για όσα φάρμακα διακινούνται μέσω φαρμακείων ΕΟΠΥΥ, οι επιστροφές φτάνουν το 62,7%, ενώ στα καινοτόμα νοσοκομειακά προϊόντα εκτοξεύονται στο 75,5%.
Με άλλα λόγια, για κάθε 100 ευρώ αξίας ενός καινοτόμου νοσοκομειακού φαρμάκου, περισσότερο από τα τρία τέταρτα επιστρέφονται στο Δημόσιο. Ένα τέτοιο επίπεδο επιβάρυνσης δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τη βιωσιμότητα της διάθεσης νέων θεραπειών στη χώρα.
Υποχρηματοδότηση και στρεβλώσεις
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στο clawback. Η δημόσια φαρμακευτική δαπάνη εξακολουθεί να υπολείπεται των πραγματικών αναγκών του πληθυσμού, παρά τα βήματα που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια.
- Η γήρανση του πληθυσμού,
- η αύξηση των χρόνιων νοσημάτων και
- η είσοδος νέων θεραπευτικών επιλογών
δημιουργούν διαρκώς μεγαλύτερες ανάγκες χρηματοδότησης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της αγοράς, το χρηματοδοτικό κενό προσεγγίζει σήμερα το 1 δισ. ευρώ. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα καταγράφει τα υψηλότερα επίπεδα υποχρεωτικών επιστροφών στην Ευρώπη, γεγονός που επηρεάζει τα περιθώρια επενδύσεων και εισαγωγής νέων θεραπειών.
Παράλληλα, πολιτικές προστασίας συγκεκριμένων κατηγοριών φαρμάκων (που ενδεχομένως να είναι απαραίτητες για λόγους επάρκειας ή κοινωνικής πολιτικής) δεν γίνονται με την ανάληψη από την Πολιτεία της σχετικής δαπάνης, αλλά μεταφέροντας το οικονομικό βάρος σε άλλες κατηγορίες, κυρίως στα καινοτόμα σκευάσματα.
Οι μεταρρυθμίσεις που μπορούν να αλλάξουν την εικόνα
Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συνδυασμό πρόσθετης χρηματοδότησης και διαρθρωτικών αλλαγών. Προφανής αρχικός στόχος θα πρέπει να είναι η σταδιακή σύγκλιση του ελληνικού δημόσιου φαρμακευτικού προϋπολογισμού με τον μέσο όρο των χωρών της Νοτιοδυτικής Ευρώπης.
Παράλληλα, κρίσιμη θεωρείται η άμεση εφαρμογή δομικών μέτρων που θα συμβάλλουν στον εξορθολογισμό της δαπάνης. Η εφαρμογή δεσμευτικών θεραπευτικών πρωτοκόλλων συνταγογράφησης, η πλήρης ανάπτυξη της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης στα νοσοκομεία και η αξιοποίηση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για την υποστήριξη της ορθολογικής συνταγογράφησης, είναι ορισμένα από αυτά.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η επέκταση των μητρώων ασθενών και η πλήρης εφαρμογή του Ατομικού Ηλεκτρονικού Φακέλου Υγείας, ώστε οι αποφάσεις αποζημίωσης να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Σε επίπεδο πολιτικής, ζητούμενο είναι ένας μεσοπρόθεσμος σχεδιασμός που θα οδηγήσει σε σταδιακή αποκλιμάκωση των επιστροφών, σε δίκαιη κατανομή των διαθέσιμων πόρων μεταξύ των καναλιών διάθεσης και την ανάληψη από το κράτος της δημοσιονομικής ευθύνης για πολιτικές προστασίας που σήμερα επιβαρύνουν δυσανάλογα την αγορά.
Η πρόσβαση στην καινοτομία είναι ζήτημα δημόσιας υγείας
Το ελληνικό φαρμακευτικό τοπίο περιορίζεται ασφυκτικά από έναν μη βιώσιμο μηχανισμό επιστροφών, ο οποίος απειλεί άμεσα την πρόσβαση των ασθενών σε σωτήριες θεραπείες. Το σημερινό χρηματοδοτικό μοντέλο
- τιμωρεί την καινοτομία,
- δημιουργεί ανισότητες και
- αποθαρρύνει την ταχύτερη εισαγωγή νέων φαρμάκων.
Η λύση βρίσκεται στη δημιουργία ενός σύγχρονου συστήματος υγείας με δίκαιη κατανομή των προϋπολογισμών, αποτελεσματικούς ψηφιακούς ελέγχους και κυβερνητική συνυπευθυνότητα. Μόνο έτσι θα διασφαλιστεί ότι οι ασθενείς στην Ελλάδα θα έχουν έγκαιρη πρόσβαση στη φαρμακευτική καινοτομία.
