Μήνυμα προς τους συμμάχους στο ΝΑΤΟ, αλλά και σαφείς αιχμές προς την Ελλάδα και την Κύπρο, έστειλε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ζητώντας την ένταξη της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες άμυνας και ασφάλειας.
Μιλώντας σε εκδήλωση προς τιμήν ξένων βουλευτών, στο πλαίσιο της έναρξης της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, ο Τούρκος πρόεδρος υποστήριξε ότι η Τουρκία παραμένει ένας από τους βασικούς πυλώνες της Συμμαχίας, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις «παραβλέπονται» τα οφέλη που προσφέρει στην ευρωπαϊκή ασφάλεια.
Η δήλωσή του ήρθε σε μια περίοδο κατά την οποία η Άγκυρα πιέζει για συμμετοχή σε αμυντικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μεταξύ αυτών και στο πρόγραμμα SAFE, από το οποίο παραμένει εκτός, λόγω πολιτικών και θεσμικών εμποδίων, αλλά και των ισχυρών ενστάσεων Αθήνας και Λευκωσίας.
«Αποκλεισμός λόγω στενών πολιτικών συμφερόντων»
Ο Ερντογάν έκανε λόγο για «αποκλεισμό» των δυνατοτήτων της Τουρκίας στον αμυντικό τομέα, υποστηρίζοντας ότι αυτό δεν ωφελεί κανέναν.
«Ο αποκλεισμός των δυνατοτήτων που διαθέτει η Τουρκία στον αμυντικό τομέα λόγω στενών πολιτικών συμφερόντων δεν ωφελεί κανέναν», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η φράση αυτή ερμηνεύεται ως ευθεία αιχμή προς την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία, οι οποίες έχουν διατυπώσει σοβαρές αντιρρήσεις για την πρόσβαση της Τουρκίας σε ευρωπαϊκούς αμυντικούς μηχανισμούς, όσο η Άγκυρα διατηρεί το casus belli κατά της Ελλάδας, αμφισβητεί κυριαρχικά δικαιώματα στο Αιγαίο και δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία.
Η Άγκυρα επιχειρεί να παρουσιάσει αυτές τις ενστάσεις ως «στενά πολιτικά συμφέροντα». Για την Αθήνα και τη Λευκωσία, όμως, το ζήτημα δεν είναι διμερές τεχνικό εμπόδιο, αλλά θέμα ευρωπαϊκής ασφάλειας: δεν μπορεί μια τρίτη χώρα να συμμετέχει σε ευρωπαϊκές αμυντικές δομές, ενώ ταυτόχρονα απειλεί ή αμφισβητεί κράτη-μέλη της ΕΕ.
Το μήνυμα «από το Τέξας έως την Άγκυρα»
Ο Τούρκος πρόεδρος ζήτησε τη δημιουργία ενός ενιαίου δικτύου ασφάλειας και άμυνας σε ολόκληρη τη Συμμαχία, όπως είπε, «από το Τέξας έως την Άγκυρα», χωρίς «αν» και «αλλά».
Με τη διατύπωση αυτή, ο Ερντογάν επιχείρησε να παρουσιάσει την Τουρκία όχι ως περιφερειακό πρόβλημα για τη Δύση, αλλά ως αναντικατάστατο κρίκο της διατλαντικής ασφάλειας.
«Ως μία από τις χώρες που έχουν λόγο στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού πυλώνα της Συμμαχίας, έχουμε τη βούληση να συμπεριληφθούμε σε όλες τις πρωτοβουλίες για την ασφάλεια στην ήπειρο», δήλωσε.
Παράλληλα, κάλεσε τους ξένους βουλευτές να στηρίξουν την ένταξη της Τουρκίας στις αμυντικές πρωτοβουλίες που υποστηρίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το μήνυμα είναι σαφές: η Τουρκία θέλει να αξιοποιήσει τη θέση της στο ΝΑΤΟ, τη γεωγραφία της, τις ένοπλες δυνάμεις της και την αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία της για να μπει στο ευρωπαϊκό αμυντικό παιχνίδι, παρά το γεγονός ότι δεν είναι μέλος της ΕΕ.
Το αγκάθι του SAFE
Στο φόντο των δηλώσεων βρίσκεται το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE, το οποίο συνδέεται με τη χρηματοδότηση και την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.
Η Τουρκία επιδιώκει να βρει τρόπο συμμετοχής, καθώς διαθέτει πλέον ισχυρή αμυντική βιομηχανία, με drones, τεθωρακισμένα, ναυπηγικά προγράμματα, πυραυλικά συστήματα και το εθνικό μαχητικό KAAN.
Για την Άγκυρα, ο αποκλεισμός της από τέτοιες πρωτοβουλίες σημαίνει απώλεια τεράστιων συμβολαίων, τεχνολογικών συμπράξεων και θεσμικού ρόλου στη νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άμυνας.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, όμως, το ζήτημα είναι διαφορετικό. Η συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά αμυντικά εργαλεία, χωρίς προηγούμενη αλλαγή στάσης σε κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας, θα ισοδυναμούσε με χρηματοδότηση ή θεσμική αναβάθμιση μιας χώρας που εξακολουθεί να διατηρεί ανοιχτές απειλές και διεκδικήσεις έναντι κρατών-μελών της ΕΕ.
Γι’ αυτό και η Αθήνα συνδέει τη συζήτηση με την άρση του casus belli, ενώ η Λευκωσία θέτει ζήτημα μη αναγνώρισης της Κυπριακής Δημοκρατίας και συνεχιζόμενης τουρκικής κατοχής στο βόρειο τμήμα του νησιού.
Η Τουρκία θέλει ρόλο στον «ευρωπαϊκό πυλώνα» του ΝΑΤΟ
Ο Ερντογάν επανέλαβε ότι η Τουρκία συγκαταλέγεται στους κορυφαίους συμμάχους του ΝΑΤΟ, υπογραμμίζοντας ότι η χώρα του συμβάλλει στην ασφάλεια της Συμμαχίας για περισσότερα από 70 χρόνια.
«Με τις ισχυρές ένοπλες δυνάμεις της, τις σύγχρονες στρατιωτικές δυνατότητες και την προηγμένη αμυντική βιομηχανία της, η Τουρκία συγκαταλέγεται στους κορυφαίους συμμάχους που συμβάλλουν στην ασφάλεια του ΝΑΤΟ», ανέφερε.
Ο Τούρκος πρόεδρος στάθηκε επίσης στη συμμετοχή της χώρας του σε αποστολές του ΝΑΤΟ και στην εμπειρία της στη διαχείριση περιφερειακών κρίσεων.
Η Άγκυρα θέλει να κεφαλαιοποιήσει αυτή τη θέση. Ειδικά σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη προσπαθεί να αυξήσει τις αμυντικές της δαπάνες, να μειώσει την εξάρτησή της από τις ΗΠΑ και να ενισχύσει τη βιομηχανική της βάση, η Τουρκία εμφανίζεται ως χώρα με στρατό, παραγωγή και γεωγραφική θέση που δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Το ερώτημα είναι με ποιους όρους.
Το ελληνικό και κυπριακό επιχείρημα
Η ελληνική και κυπριακή αντίρρηση δεν αφορά την ύπαρξη τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας ούτε τη σημασία της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ. Αφορά τη θεσμική αντίφαση που θα δημιουργούνταν αν η ΕΕ άνοιγε αμυντικά χρηματοδοτικά εργαλεία σε μια χώρα που δεν αναγνωρίζει ένα κράτος-μέλος της και διατηρεί απειλή πολέμου έναντι άλλου.
Για την Αθήνα, όσο η τουρκική Εθνοσυνέλευση δεν αποσύρει το casus belli του 1995 σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων, η Τουρκία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ουδέτερος αμυντικός εταίρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Για τη Λευκωσία, όσο η Άγκυρα επιμένει στη λύση δύο κρατών στην Κύπρο και δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, η συμμετοχή της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά αμυντικά σχήματα δημιουργεί πρόβλημα αρχής.
Με άλλα λόγια, η συζήτηση δεν είναι απλώς οικονομική ή τεχνική. Είναι βαθιά πολιτική.
Η πίεση για άρση των αμυντικών εμποδίων
Ο Ερντογάν συνέδεσε τη συμμετοχή της Τουρκίας στις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες και με την ανάγκη άρσης των εμποδίων στο εμπόριο της αμυντικής βιομηχανίας.
«Πρέπει να άρουμε τα εμπόδια που αντιμετωπίζει το εμπόριο της αμυντικής βιομηχανίας», δήλωσε.
Η Άγκυρα επιδιώκει εδώ και χρόνια να ξεπεράσει περιορισμούς, εμπάργκο, πολιτικές επιφυλάξεις και τεχνολογικά εμπόδια που επηρεάζουν την αμυντική της παραγωγή. Η υπόθεση των S-400, ο αποκλεισμός από το πρόγραμμα F-35, οι ενστάσεις στο Κογκρέσο για εξοπλιστικές πωλήσεις και οι ευρωπαϊκές επιφυλάξεις για συνεργασία με την τουρκική αμυντική βιομηχανία παραμένουν κρίσιμοι παράγοντες.
Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα προσφέρει στον Ερντογάν την ευκαιρία να παρουσιάσει αυτά τα εμπόδια ως πρόβλημα συνοχής της Συμμαχίας.
Ωστόσο, για αρκετούς συμμάχους, τα εμπόδια δεν είναι αυθαίρετα. Συνδέονται με πραγματικές ανησυχίες για την τουρκική εξωτερική πολιτική, τις σχέσεις της Άγκυρας με τη Ρωσία, τη στάση της στη Μέση Ανατολή και τις διαρκείς τριβές με κράτη-μέλη της ΕΕ και του ΝΑΤΟ.
Επίθεση στο Ισραήλ για Γάζα και Λίβανο
Στην ίδια ομιλία, ο Ερντογάν εξαπέλυσε νέα σφοδρή επίθεση κατά του Ισραήλ, συνδέοντας τη συζήτηση για την περιφερειακή ασφάλεια με τη Γάζα, τον Λίβανο και το παλαιστινιακό ζήτημα.
Ο Τούρκος πρόεδρος δήλωσε ότι η Άγκυρα παρακολουθεί στενά τις επιθέσεις που, όπως είπε, στοχεύουν να υπονομεύσουν τη συμφωνία η οποία έφερε «μια αναγκαία αίσθηση ανακούφισης» στην περιοχή.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον Λίβανο, σε μια περίοδο κατά την οποία η συμφωνία-πλαίσιο Ισραήλ – Λιβάνου βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με την αντίδραση της Χεζμπολάχ και με τον κίνδυνο νέας ανάφλεξης.
Ο Ερντογάν χρησιμοποίησε βαριά γλώσσα κατά του Ισραήλ, κάνοντας λόγο για «γενοκτονικό δίκτυο» και υποστηρίζοντας ότι οι υπεύθυνοι για τη συνεχιζόμενη τραγωδία στη Γάζα θα λογοδοτήσουν.
«Η λύση είναι δύο κράτη»
Ο Τούρκος πρόεδρος επανέλαβε ότι η βασική αιτία των εντάσεων στη Μέση Ανατολή είναι το παλαιστινιακό ζήτημα.
«Η διαρκής ειρήνη δεν μπορεί να επιτευχθεί όσο συνεχίζεται η κατοχή και η σφετερισμός γης από το Ισραήλ», ανέφερε.
Παράλληλα, υποστήριξε ότι η μόνη πύλη προς τη διαρκή ειρήνη είναι η λύση των δύο κρατών, με τη δημιουργία ανεξάρτητου, κυρίαρχου και εδαφικά συνεχούς παλαιστινιακού κράτους στα σύνορα του 1967.
Η τοποθέτηση αυτή εντάσσεται στη σταθερή στρατηγική του Ερντογάν να εμφανίζεται ως ένας από τους πιο σκληρούς επικριτές του Ισραήλ στον μουσουλμανικό κόσμο, ενώ ταυτόχρονα επιχειρεί να ενισχύσει τον ρόλο της Τουρκίας ως δύναμης που μπορεί να μιλά για όλα τα μεγάλα περιφερειακά μέτωπα: Γάζα, Λίβανος, Συρία, Ιράν, Μαύρη Θάλασσα και Ουκρανία.
Η Τουρκία θέλει να μπει στον ευρωπαϊκό αμυντικό μηχανισμό ως αναγκαίος σύμμαχος. Η Ελλάδα και η Κύπρος απαντούν ότι η συμμετοχή σε ευρωπαϊκή ασφάλεια προϋποθέτει σεβασμό στην κυριαρχία και στην εδαφική ακεραιότητα όλων των κρατών-μελών. Και η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα δείχνει ότι αυτή η αντιπαράθεση δεν είναι δευτερεύουσα. Είναι πλέον ένα από τα κεντρικά πεδία όπου θα κριθεί η σχέση Τουρκίας, Ευρώπης και Συμμαχίας τα επόμενα χρόνια.
