Η απώλεια μνήμης έχει ταυτιστεί εδώ και δεκαετίες με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Είναι το σύμπτωμα που οι περισσότεροι φοβούνται και εκείνο που συνήθως οδηγεί τους ασθενείς στον γιατρό. Όμως, η επιστήμη φαίνεται πως γράφει ένα νέο κεφάλαιο στην κατανόηση της πιο συχνής μορφής άνοιας.
Ερευνητές του Texas A&M Health ανακάλυψαν ότι οι πρώτες αλλαγές στον εγκέφαλο ενδέχεται να εκδηλώνονται πολύ πριν αρχίσει να ξεθωριάζει η μνήμη. Αντί για ξεχασμένες λέξεις ή χαμένα ραντεβού, το πρώτο προειδοποιητικό μήνυμα μπορεί να είναι:
- η αδυναμία του ανθρώπου να προσαρμόζεται στις αλλαγές,
- να εγκαταλείπει παλιές συνήθειες ή
- να αλλάζει τρόπο σκέψης όταν οι συνθήκες το απαιτούν.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications, ενισχύει μια ολοένα και ισχυρότερη θεωρία στη νευροεπιστήμη: η νόσος Αλτσχάιμερ πιθανότατα ξεκινά να αλλοιώνει τον εγκέφαλο πολλά χρόνια πριν εμφανιστούν τα χαρακτηριστικά προβλήματα μνήμης που όλοι γνωρίζουμε.
Το πρώτο «καμπανάκι» μπορεί να είναι η δυσκολία στην προσαρμογή
Οι επιστήμονες επικεντρώθηκαν στη λεγόμενη γνωστική ευελιξία, δηλαδή στην ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει στρατηγική όταν αλλάζουν οι συνθήκες.
Είναι η λειτουργία που μας επιτρέπει να εγκαταλείπουμε μια λανθασμένη επιλογή, να μαθαίνουμε νέους κανόνες, να αντιμετωπίζουμε απρόβλεπτες καταστάσεις και να προσαρμοζόμαστε σε νέα δεδομένα.
Όπως διαπίστωσαν οι ερευνητές, αυτή η ικανότητα φαίνεται να επηρεάζεται πολύ νωρίτερα από τη μνήμη: «Διαπιστώσαμε ότι η γνωστική ευελιξία είχε ήδη μειωθεί πριν μπορέσουμε να ανιχνεύσουμε οποιοδήποτε έλλειμμα στη χωρική μνήμη», δήλωσε ο καθηγητής Νευροεπιστημών Jun Wang, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας στο Texas A&M University.
Το εύρημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς η έγκαιρη διάγνωση θεωρείται σήμερα το μεγαλύτερο «όπλο» απέναντι στην εξέλιξη της νόσου.
Τι έδειξαν τα πειράματα
Για τις ανάγκες της μελέτης χρησιμοποιήθηκαν νεαρά ποντίκια 5xFAD, ένα από τα πιο αξιόπιστα ζωικά μοντέλα της νόσου Αλτσχάιμερ, καθώς αναπτύσσουν πλάκες αμυλοειδούς-βήτα αντίστοιχες με εκείνες που παρατηρούνται στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Οι ερευνητές τα υπέβαλαν σε δοκιμασίες αντιστροφής μάθησης.
Αρχικά, τα ζώα μάθαιναν ότι μία συγκεκριμένη επιλογή οδηγούσε σε ανταμοιβή. Στη συνέχεια, όμως, οι κανόνες άλλαζαν. Τα υγιή ποντίκια προσαρμόζονταν γρήγορα στη νέα πραγματικότητα.
Τα ποντίκια που εμφάνιζαν χαρακτηριστικά Αλτσχάιμερ συνέχιζαν να επιλέγουν την παλιά στρατηγική, ακόμη κι όταν αυτή δεν οδηγούσε πλέον σε αποτέλεσμα.
Το εντυπωσιακό είναι ότι στις δοκιμασίες χωρικής μνήμης οι ίδιες ομάδες ζώων εξακολουθούσαν να έχουν φυσιολογικές επιδόσεις. Με άλλα λόγια, η μνήμη τους παρέμενε ανέπαφη, ενώ η ικανότητα προσαρμογής είχε ήδη αρχίσει να καταρρέει.
Η εκτελεστική λειτουργία στο μικροσκόπιο των επιστημόνων
Τα αποτελέσματα στρέφουν πλέον το ενδιαφέρον των ειδικών στην εκτελεστική λειτουργία του εγκεφάλου. Πρόκειται για το σύνολο των γνωστικών λειτουργιών που μας επιτρέπουν να σχεδιάζουμε, να παίρνουμε αποφάσεις, να ελέγχουμε τη συμπεριφορά μας, να λύνουμε προβλήματα και να προσαρμοζόμαστε σε νέα δεδομένα.
Όταν αυτές οι λειτουργίες αρχίζουν να διαταράσσονται, ένας άνθρωπος μπορεί:
- να δυσκολεύεται να αλλάξει πρόγραμμα,
- να επιμένει σε παλιές συνήθειες,
- να αντιδρά έντονα σε αλλαγές της καθημερινότητας,
- να δυσκολεύεται να εγκαταλείψει αναποτελεσματικές συμπεριφορές,
- να εμφανίζει προβλήματα στην κρίση και στη λήψη αποφάσεων.
Σύμφωνα με τις νεότερες οδηγίες της Alzheimer’s Association, η αξιολόγηση της εκτελεστικής λειτουργίας αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στην πρώιμη διάγνωση, καθώς οι γνωστικές διαταραχές δεν περιορίζονται μόνο στη μνήμη.
Το εγκεφαλικό κύκλωμα που φαίνεται να «ανάβει το φιτίλι» της νόσου
Η ερευνητική ομάδα εντόπισε ότι πίσω από αυτή την πρώιμη δυσλειτουργία βρίσκεται ένα υπερδραστήριο νευρωνικό κύκλωμα που συνδέει τον έσω προμετωπιαίο φλοιό με το ραβδωτό σώμα. Οι δύο αυτές περιοχές παίζουν καθοριστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων, στη μάθηση και στην ευέλικτη συμπεριφορά.
Παράλληλα, οι λεγόμενοι χολινεργικοί ενδιάμεσοι νευρώνες, οι οποίοι ρυθμίζουν τη μάθηση και την προσαρμογή της συμπεριφοράς, παρουσίαζαν μειωμένη δραστηριότητα. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι δημιουργείται ένας επικίνδυνος φαύλος κύκλος.
Η υπερδραστηριότητα των νευρώνων αυξάνει την παραγωγή αμυλοειδούς-βήτα, ενώ η αμυλοειδής-βήτα κάνει τους νευρώνες ακόμη πιο διεγέρσιμους, επιταχύνοντας έτσι τη νευροεκφυλιστική διαδικασία.
Ο καθηγητής Jun Wang χαρακτήρισε τη σχέση αυτή ως ένα κλασικό πρόβλημα «κότας και αυγού», καθώς παραμένει άγνωστο ποιο γεγονός προηγείται.
Η παρέμβαση που έφερε εντυπωσιακά αποτελέσματα
Οι ερευνητές δοκίμασαν στη συνέχεια μια στοχευμένη παρέμβαση. Μείωσαν προσωρινά τη δραστηριότητα του συγκεκριμένου εγκεφαλικού κυκλώματος, σαν να χαμήλωναν έναν «διακόπτη έντασης» στη λειτουργία του.
Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Η γνωστική ευελιξία των πειραματόζωων βελτιώθηκε σημαντικά, η λειτουργία του εγκεφάλου επανήλθε πιο κοντά στο φυσιολογικό και η συσσώρευση αμυλοειδούς-βήτα μειώθηκε αισθητά.
Το πιο εντυπωσιακό, όμως, ήταν ότι τα οφέλη διατηρήθηκαν ακόμη και μετά τη λήξη της παρέμβασης, γεγονός που υποδηλώνει ότι το νευρωνικό κύκλωμα ίσως είχε επαναρυθμιστεί.
Τι σημαίνει αυτή η ανακάλυψη για τους ανθρώπους
Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι τα αποτελέσματα προέρχονται από ζωικά μοντέλα και δεν μπορούν ακόμη να μεταφερθούν αυτούσια στον άνθρωπο. Ωστόσο, ενισχύουν μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη νόσο Αλτσχάιμερ. Η απώλεια μνήμης ενδέχεται να αποτελεί μόνο ένα σχετικά προχωρημένο στάδιο μιας παθολογικής διαδικασίας που έχει ήδη ξεκινήσει χρόνια νωρίτερα.
Εάν μελλοντικές κλινικές μελέτες επιβεβαιώσουν τα ευρήματα και στους ανθρώπους, οι δοκιμασίες γνωστικής ευελιξίας θα μπορούσαν να προστεθούν στα σύγχρονα εργαλεία πρώιμης διάγνωσης, μαζί με τους αιματολογικούς βιοδείκτες, τις εξετάσεις εγκεφαλονωτιαίου υγρού και τις προηγμένες απεικονιστικές τεχνικές.
Η διεθνής επιστημονική κοινότητα στρέφεται πλέον όλο και περισσότερο στην αναζήτηση βιολογικών αλλαγών που προηγούνται των συμπτωμάτων κατά 10 έως και 20 χρόνια, καθώς οι νέες θεραπείες φαίνεται να είναι πιο αποτελεσματικές όταν χορηγούνται στα αρχικά στάδια της νόσου.
Και η ελληνική επιστημονική κοινότητα δίνει έμφαση στην έγκαιρη διάγνωση
Το ίδιο μήνυμα εκπέμπει και η Ελληνική Εταιρεία Νόσου Alzheimer και Συγγενών Διαταραχών, η οποία επισημαίνει ότι η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει ταχύτερη έναρξη θεραπευτικών παρεμβάσεων, καλύτερο σχεδιασμό της φροντίδας, πρόσβαση σε εξειδικευμένα κέντρα μνήμης και δυνατότητα συμμετοχής των ασθενών σε νέες κλινικές μελέτες.
Όπως υπογραμμίζουν οι ειδικοί, το μέλλον της αντιμετώπισης της νόσου δεν βρίσκεται μόνο στη θεραπεία, αλλά κυρίως στην αναγνώρισή της πριν ακόμη οι νευρώνες υποστούν μη αναστρέψιμες βλάβες.
