Η Ανταρκτική αναδύεται ως το νέο επίκεντρο της παγκόσμιας συζήτησης για τα ορυκτά, καθώς η κλιματική κρίση αποκαλύπτει έναν κρυμμένο «θησαυρό» κάτω από τους πάγους και αναζωπυρώνει γεωπολιτικές φιλοδοξίες για εκμετάλλευση. Η τήξη των πάγων δεν σημαίνει μόνο άνοδο της στάθμης των θαλασσών, αλλά και σταδιακή αποκάλυψη κοιτασμάτων χαλκού, χρυσού, αργύρου και κοβαλτίου σε περιοχές που μέχρι σήμερα θεωρούνταν αιώνια παγωμένες.
Την ώρα που η ανθρωπότητα αναζητά «πράσινα» μέταλλα για την ενεργειακή μετάβαση, γεωλόγοι προειδοποιούν ότι η Ανταρκτική μπορεί να αποδειχθεί το τελευταίο μεγάλο ανεκμετάλλευτο ορυκτό σύνορο του πλανήτη. Νέα μελέτη, δημοσιευμένη στο περιοδικό Nature Climate Change, χαρτογραφεί πώς η άνοδος της θερμοκρασίας τις επόμενες δεκαετίες θα αφήσει σημαντικές εκτάσεις γης χωρίς πάγο και τις συσχετίζει με γνωστές ή πιθανολογούμενες ζώνες ορυκτών. Σύμφωνα με τη μελέτη, η θέρμανση στην Ανταρκτική εξελίσσεται σε ορισμένες περιοχές με ρυθμούς διπλάσιους του παγκόσμιου μέσου όρου.
Ανταρκτική: τα «πράσινα» ορυκτά κάτω από τον πάγο
Σήμερα, λιγότερο από 1% της επιφάνειας της Ανταρκτικής είναι ελεύθερο από πάγο, κυρίως σε παράκτιες ζώνες, βουνοκορφές και απόκρημνες πλαγιές. Όμως τα σενάρια για την κλιματική αλλαγή έως το τέλος του αιώνα δείχνουν αισθητή υποχώρηση παγετώνων και παγοκαλυμμάτων, με αποτέλεσμα την αποκάλυψη νέων χερσαίων περιοχών. Εκεί, οι επιστήμονες «βλέπουν» κοιτάσματα που πιθανότατα σχηματίστηκαν όταν η Ανταρκτική ήταν μέρος της υπερηπείρου Γκοντβάνα, μοιράζοντας κοινή γεωλογική ιστορία με την Αυστραλία, την Αφρική και τη Νότια Αμερική – όλες ήπειροι πλούσιες σε ορυκτά.
Δύο ζώνες ξεχωρίζουν ως τα πιο υποσχόμενα πεδία: η Ανταρκτική Χερσόνησος, μια λωρίδα γης 810 χιλιομέτρων που «δείχνει» προς το άκρο της Νότιας Αμερικής, και οι Τρανσανταρκτικές Οροσειρές, μια αλυσίδα ορέων περίπου 3.000 χιλιομέτρων που χωρίζει τη Δυτική από την Ανατολική Ανταρκτική. Η μελέτη εκτιμά ότι μόνο στην Ανταρκτική Χερσόνησο μπορεί να αποκαλυφθούν έως και 12–25 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι χαλκού, την ώρα που η σημερινή παγκόσμια ζήτηση φτάνει τα 28 εκατομμύρια τόνους τον χρόνο και αναμένεται να αγγίξει τα 42 εκατομμύρια γύρω στο 2040 λόγω της εκτίναξης των ενεργειακών αναγκών. Οι αριθμοί αυτοί εξηγούν γιατί η γεωλογική κοινότητα φοβάται ότι η κλιματική καταστροφή μπορεί να εξελιχθεί σε καταλύτη για μια νέα, σφοδρή κούρσα εκμετάλλευσης ορυκτών.
Ορυκτά, συνθήκες και το «παράθυρο» του 2048
Προς το παρόν, η εξόρυξη ορυκτών στην Ανταρκτική απαγορεύεται αυστηρά από το Πρωτόκολλο για την Περιβαλλοντική Προστασία της Ανταρκτικής, που αποτελεί προέκταση της Ανταρκτικής Συνθήκης και μπήκε σε ισχύ τη δεκαετία του 1990. Το καθεστώς αυτό χαρακτηρίζεται ως «απαγόρευση επ’ αόριστον», όμως από το 2048 και μετά τα συμβαλλόμενα κράτη έχουν δικαίωμα να ζητήσουν αναθεώρηση ή τροποποίηση των όρων, εφόσον εξασφαλιστεί επαρκής πλειοψηφία. Αυτό ανοίγει ένα επικίνδυνο παράθυρο, όπου οι πιέσεις από χώρες με αυξανόμενη ανάγκη σε μέταλλα και μειούμενες επιλογές αλλού, μπορεί να συγκρουστούν με τα επιχειρήματα όσων ζητούν να παραμείνει η ήπειρος «ιερό καταφύγιο» για την επιστήμη και το κλίμα.
Ήδη, σε άλλα παγωμένα μέτωπα του πλανήτη, όπως η Γροιλανδία και τα διεθνή ύδατα του Ειρηνικού, εταιρείες και κυβερνήσεις αναζητούν ήπιες ή και αμφιλεγόμενες οδούς για να αποκτήσουν πρόσβαση σε σπάνια μέταλλα. Η νέα μελέτη για την Ανταρκτική δεν κατονομάζει συγκεκριμένες χώρες, όμως οι συγγραφείς της προειδοποιούν ότι οι προβολές για το λιώσιμο των πάγων και η χαρτογράφηση των πιθανών κοιτασμάτων θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως «οδηγός» για όποιον επιδιώξει να ανοίξει τη συζήτηση για εξορύξεις μετά το 2048.
Ανταρκτική, ορυκτά και κλιματικός κίνδυνος
Παρά τη γοητεία των αριθμών, ειδικοί σε θέματα κλίματος και ασφάλειας επισημαίνουν ότι η Ανταρκτική παραμένει ένα από τα πιο αφιλόξενα και απρόβλεπτα περιβάλλοντα για οποιαδήποτε μορφή εκμετάλλευσης. Η κλιματική αλλαγή, πέρα από την τήξη των πάγων, αυξάνει τον αριθμό και το μέγεθος των παγόβουνων που αποκολλώνται από παγετώνες στις ακτές, καθιστώντας τη ναυσιπλοΐα στον Νότιο Ωκεανό ακόμη πιο επικίνδυνη και ασταθή. Στον Αρκτικό κύκλο έχει ήδη φανεί ότι η υπερθέρμανση περιπλέκει αντί να διευκολύνει ορισμένες δραστηριότητες, αφού το λιγότερο σταθερό έδαφος και ο πάγος δυσκολεύουν τη μετακίνηση βαρέων μηχανημάτων, σύμφωνα με τους New York Times.
Ορισμένες χώρες, στο πλαίσιο της Ανταρκτικής Συνθήκης, έχουν προσπαθήσει τα τελευταία χρόνια να θωρακίσουν περαιτέρω την ήπειρο, επαναβεβαιώνοντας τη δέσμευσή τους στην απαγόρευση της εξόρυξης και στην προστασία της άγριας ζωής, των οικοσυστημάτων και των παγοκαλυμμάτων. Ωστόσο, όσο οι παγκόσμιες αγορές ωθούν τις τιμές των «πράσινων» μετάλλων προς τα πάνω και οι γνωστές πηγές φθίνουν, ο πειρασμός να μετατραπεί η Ανταρκτική σε νέο Ελ Ντοράντο ορυκτών θα μεγαλώνει. Το αν η ήπειρος των πάγων θα παραμείνει σύμβολο διεθνούς συνεργασίας ή θα εξελιχθεί στο επόμενο γεωπολιτικό μέτωπο για τον έλεγχο των ορυκτών πόρων θα κριθεί στις δεκαετίες που έρχονται.
