Κάθε φορά που οι τιμές ανεβαίνουν απότομα, διατυπώνεται η ίδια διαβεβαίωση: το φαινόμενο είναι προσωρινό, θα υποχωρήσει, η ισορροπία σύντομα θα αποκατασταθεί. Πρόκειται για μια από τις πιο καθησυχαστικές παραδοχές της οικονομικής σκέψης, και ταυτόχρονα για μια από τις πιο επικίνδυνες, όταν διαψεύδεται.
Τον Απρίλιο του 2021, ο πρόεδρος της Fed, Τζερόμ Πάουελ χρησιμοποίησε για πρώτη φορά επίσημα τη λέξη που θα στοίχειωνε τις κεντρικές τράπεζες για χρόνια: ο πληθωρισμός ήταν “transitory“, δηλαδή παροδικός, προϊόν αναταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες και σύντομα θα υποχωρούσε. Η ΕΚΤ αντέγραψε την ίδια γραμμή ενώ και η υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ Τζάνετ Γέλεν την επαναλάμβανε δημόσια.
Η Fed, στις προβλέψεις εκείνης της περιόδου, ανέμενε πληθωρισμό 3,4% για το 2021 και 2,1% για το 2022. Αντί να υποχωρήσει, ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε, αγγίζοντας το 9,1% τον Ιούνιο του 2022, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 40 ετών. Ο αξιωματούχος της Fed Κρίστοφερ Γουόλερ παραδέχτηκε αργότερα ότι η κεντρική τράπεζα έπαιξε τα πάντα στο αφήγημα του παροδικού πληθωρισμού και έχασε. Η Γέλεν δήλωσε δημόσια ότι μετανιώνει που χρησιμοποίησε τη λέξη “transitory”. Σπάνια μια τόσο μικρή λέξη έχει κοστίσει τόσο πολύ σε αξιοπιστία.
Το λάθος ήταν δομικό. Οι κεντρικές τράπεζες διέγνωσαν πρόβλημα ζήτησης σε ένα φαινόμενο που είχε ήδη αρχίσει να μετατρέπεται σε πρόβλημα προσφοράς, και μάλιστα μόνιμο.
Σήμερα, η Ευρωζώνη βρίσκεται ξανά σε ανάλογο έδαφος. Ο πληθωρισμός διαμορφώθηκε στο 3% τον Απρίλιο του 2026, το υψηλότερο επίπεδο από τον Σεπτέμβριο του 2023, με την ενέργεια να εκτινάσσεται εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Η ΕΚΤ αναγνωρίζει ότι ο πόλεμος έχει καταστήσει τις προοπτικές σημαντικά πιο αβέβαιες, με ανοδικούς κινδύνους για τον πληθωρισμό και καθοδικούς για την ανάπτυξη. Σήμερα, ο ΟΟΣΑ ανακοίνωσε ότι είτε ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή παραταθεί είτε όχι, αναμένει χαμηλότερη ανάπτυξη και υψηλότερο πληθωρισμό το 2026, εξαιτίας της ανόδου των τιμών της ενέργειας και των λιπασμάτων που επιβαρύνουν την οικονομία.
Η τρέχουσα κατάσταση στη Μέση Ανατολή είναι η πιο ορατή από τις δυνάμεις που κρατούν τις τιμές ψηλά. Πίσω της όμως, υπάρχουν βαθύτερες και πολύ πιο ανθεκτικές δυνάμεις που τρέφουν τον πληθωρισμό εδώ και χρόνια. Πρόκειται για διαρθρωτικά φαινόμενα που ξαναγράφουν τους κανόνες του παιχνιδιού, και καμία νομισματική πολιτική δεν τα αναιρεί.
Κατακερματισμός
Για να καταλάβει κανείς πού βρισκόμαστε σήμερα, πρέπει να θυμηθεί πού ήμασταν το 2001. Εκείνη τη χρονιά, η Κίνα εντάχθηκε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, σε μια στιγμή που άλλαξε σιωπηλά αλλά ολοκληρωτικά τη δομή της παγκόσμιας οικονομίας.
Το 2001, η Κίνα αντιπροσώπευε ένα μικρό μόνο ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου. Μέχρι το 2019, το 13% των παγκόσμιων εξαγωγών και το 28% της παγκόσμιας μεταποιητικής παραγωγής προέρχονταν από κινεζικό έδαφος. Εκατομμύρια εργαζόμενοι με μισθούς πολύ χαμηλότερους των δυτικών επιπέδων παρήγαγαν ρούχα, ηλεκτρονικά, έπιπλα και εξαρτήματα, και τα έστελναν στον υπόλοιπο κόσμο σε τιμές που κανένα εργοστάσιο της Δύσης δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί.
Το αποτέλεσμα ήταν μια παρατεταμένη αντιπληθωριστική περίοδος που διήρκεσε δύο δεκαετίες. Τα νοικοκυριά στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ έβλεπαν τις τιμές των βιομηχανικών αγαθών να μένουν σταθερές ή να πέφτουν, ακόμα και όταν οι μισθοί ανέβαιναν. Η Κίνα ήταν, ουσιαστικά, η μηχανή που κρατούσε τον πληθωρισμό χαμηλά. Αυτή η μηχανή έχει σταματήσει.
Καθώς το εργατικό κόστος αυξάνεται και οι περιβαλλοντικοί περιορισμοί σφίγγουν, η ικανότητα της Κίνας να παράγει φθηνά βιομηχανικά αγαθά τίθεται υπό αμφισβήτηση, με κίνδυνο η χώρα να μετατραπεί από παγκόσμιος αντιπληθωριστικός παράγοντας σε παγκόσμιο πληθωριστικό.
Στη θέση της παγκοσμιοποίησης έρχεται ο κατακερματισμός. Οι ΗΠΑ επέβαλαν δασμούς που διαμορφώθηκαν κατά μέσο όρο στο 16,8% το 2025. Το 86% των μεταποιητικών εταιρειών σχεδιάζει να μετακυλίσει τουλάχιστον μέρος του αυξημένου κόστους στους καταναλωτές, με τις αυξήσεις στις πρώτες ύλες να διαμορφώνονται κατά μέσο όρο στο 5,4% για το 2025.
Έναν χρόνο μετά την επιβολή των αμερικανικών δασμών, το 55% των αμερικανικών επιχειρήσεων σχεδιάζει νέες αυξήσεις τιμών μέσα στο επόμενο εξάμηνο, σύμφωνα με έρευνα της KPMG.
Γήρανση: Λιγότερα χέρια, ακριβότερη εργασία
Το δημογραφικό δουλεύει αθόρυβα, για δεκαετίες, μέχρι που τα αποτελέσματά του να γίνουν αναπόφευκτα.
Η Ευρώπη, η Ιαπωνία και η Κίνα αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα: λιγότεροι εργαζόμενοι, περισσότεροι συνταξιούχοι. Όταν η προσφορά εργασίας συρρικνώνεται, οι μισθοί ανεβαίνουν, όχι επειδή οι εργαζόμενοι έχουν περισσότερη διαπραγματευτική δύναμη, αλλά επειδή απλώς δεν υπάρχουν αρκετοί.
Οι υψηλότεροι μισθοί σημαίνουν υψηλότερο κόστος παραγωγής, που μεταφράζεται σε υψηλότερες τιμές, ιδίως στις υπηρεσίες, όπου κανένα εργοστάσιο στην Κίνα δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον εργαζόμενο. Οι δημογραφικές τάσεις έχουν ορίζοντα δεκαετιών και δεν αντιστρέφονται.
Πράσινη μετάβαση: Αναγκαία αλλά ακριβή
Το φθηνό ορυκτό καύσιμο ήταν, επί δεκαετίες, ο μεγαλύτερος αντιπληθωριστικός παράγοντας στην ενέργεια. Η πράσινη μετάβαση είναι αναγκαία, αλλά κοστίζει.
Ανεμογεννήτριες, φωτοβολταϊκά, δίκτυα φόρτισης, αποθήκευση ενέργειας, αναβαθμίσεις δικτύων μεταφοράς: όλα απαιτούν τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές που χρηματοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το κράτος, και επομένως από τον φορολογούμενο και τον καταναλωτή.
Παράλληλα, η μετάβαση δεν είναι ακαριαία: για χρόνια θα συνυπάρχουν το παλιό και το νέο σύστημα, με διπλό κόστος. Η Ευρώπη πληρώνει ήδη αυτό το τίμημα στους λογαριασμούς ρεύματος.
Κλίμα και τρόφιμα: Όταν ο καιρός ανεβάζει τις τιμές
Σε αυτούς τους τρεις διαρθρωτικούς άξονες προστίθεται ένας τέταρτος, νεότερος αλλά εξίσου επίμονος: η κλιματική αστάθεια στην παραγωγή τροφίμων.
Σύμφωνα με μελέτη της Oxford Economics, ένα σοβαρό κλιματικό σοκ θα μπορούσε να αυξήσει τον πληθωρισμό τροφίμων στην Ευρωζώνη κατά 1,6% ετησίως, και τον γενικό πληθωρισμό έως και 0,6 ποσοστιαίες μονάδες. Η Ευρωζώνη είναι η πιο εκτεθειμένη οικονομία του G7, με τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία να εμφανίζουν πολύ μικρότερη ευαισθησία.
Από το 2022 έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 14 περιπτώσεις τοπικών εκρήξεων τιμών που συνδέονται άμεσα με ακραία καιρικά φαινόμενα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Βραζιλία, όπου η ξηρασία οδήγησε σε άνοδο 55% των διεθνών τιμών του καφέ μεταξύ 2023 και 2024, ενώ οι καύσωνες στη Γκάνα και την Ακτή Ελεφαντοστού εκτόξευσαν τις τιμές του κακάο κατά 280%. Χρειάζονται κατά μέσο όρο δυόμισι χρόνια για να επανέλθουν οι τιμές μετά από κάθε κλιματικό σοκ, που σημαίνει ότι το επόμενο μπορεί να έρθει πριν αποκατασταθεί το προηγούμενο.
Μέση Ανατολή: Ο άγνωστος Χ
Πάνω σε αυτές τις διαρθρωτικές δυνάμεις έπεσε το 2026 ο πόλεμος ΗΠΑ με το Ιράν, και τα Στενά του Ορμούζ έγιναν ξανά το πιο ακριβό σημείο του κόσμου.
Οι τιμές ενέργειας στην Ευρωζώνη εκτοξεύτηκαν κατά 10,8% τον Απρίλιο του 2026, η μεγαλύτερη άνοδος από τον Φεβρουάριο του 2023, λόγω των περιορισμών στην προσφορά που συνδέονται με τη σύγκρουση. Σύμφωνα με την ΕΚΤ, ο πόλεμος πλήττει βραχυπρόθεσμα τον πληθωρισμό μέσω των τιμών ενέργειας, ενώ οι μεσοπρόθεσμες επιπτώσεις εξαρτώνται από την ένταση και τη διάρκειά του.
Μεγάλες οικονομίες όπως η Γερμανία και η Ιταλία έχουν ήδη περικόψει τις αναπτυξιακές τους προβλέψεις, αφήνοντας την ΕΚΤ να ισορροπεί ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης μιας επιβραδυνόμενης οικονομίας και στη συγκράτηση των τιμών. Πρόκειται για το κλασικό δίλημμα του στασιμοπληθωρισμού, χωρίς εύκολη απάντηση.
Η παγίδα των κεντρικών τραπεζών
Τα επιτόκια σχεδιάστηκαν για να αντιμετωπίζουν πληθωρισμό ζήτησης. Όταν οι καταναλωτές ξοδεύουν πολύ, τα υψηλά επιτόκια κόβουν τη ζήτηση και οι τιμές υποχωρούν. Η λογική λειτουργεί όταν το πρόβλημα βρίσκεται στη ζήτηση.
Ο σημερινός πληθωρισμός είναι όμως κατά μεγάλο μέρος πληθωρισμός προσφοράς, και εκεί τα επιτόκια αδυνατούν να επέμβουν. Δεν επαναφέρουν την Κίνα του 2001, δεν γεννούν νέους εργαζόμενους σε γηράσκουσες κοινωνίες, δεν φθηναίνουν την ενεργειακή μετάβαση ούτε σταματούν τους καύσωνες. Οι προσομοιώσεις ακραίων σεναρίων της ΕΚΤ δείχνουν ότι, σε δυσμενές σενάριο, ο πληθωρισμός παραμένει αυξημένος έως και 2,8 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τη βασική πρόβλεψη το 2027.
Παρ’ όλα αυτά, η ΕΚΤ αναμένεται – με βάση όλες τις συγκλίνουσες εκτιμήσεις- να αυξήσει τα επιτόκια στις 11 Ιουνίου, πρώτη φορά από τον Σεπτέμβριο του 2023.
Ελλάδα: Η ειδική περίπτωση
Η Ελλάδα μπαίνει σε αυτή τη συζήτηση με μια ιδιαιτερότητα: είναι μια χώρα που πέρασε μια δεκαετία αποπληθωρισμού και λιτότητας, και τώρα αντιμετωπίζει δομικό πληθωρισμό για πρώτη φορά μετά από χρόνια. Τον Μάιο του 2026 ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε στο 5%, από 4,6% τον Απρίλιο, αρκετά πάνω από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης (3,2%), σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat.
Τρεις μοχλοί πιέζουν ταυτόχρονα. Η εισαγόμενη ενέργεια μεταφράζει κάθε γεωπολιτική κρίση απευθείας σε λογαριασμούς νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Τα τρόφιμα δέχονται την κλιματική πίεση που περιγράφει η Oxford Economics, με την Ελλάδα από τις πιο ευάλωτες χώρες της Ευρωζώνης σε ακραία καιρικά φαινόμενα. Και ο τουρισμός φουσκώνει εποχικά τις τιμές σε ακίνητα, τρόφιμα και υπηρεσίες, ιδίως σε νησιά και αστικά κέντρα.
Η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας είναι πραγματική. Η ανάπτυξη σε περιβάλλον δομικού πληθωρισμού έχει όμως διαφορετική ποιότητα από την ανάπτυξη σε περιβάλλον σταθερών τιμών. Η αγοραστική δύναμη διαβρώνεται, και τα νοικοκυριά που δεν έχουν αναπληρώσει πλήρως τις απώλειες της κρίσης είναι τα πρώτα που το νιώθουν.
Το 3% είναι το νέο 2%
Ο πληθωρισμός του 2% ήταν προϊόν ενός πολύ συγκεκριμένου συνδυασμού συνθηκών: φθηνής κινεζικής παραγωγής, φθηνής ενέργειας, αυξανόμενου εργατικού δυναμικού και σταθερών εφοδιαστικών αλυσίδων. Αυτός ο συνδυασμός δεν υπάρχει πια.
Οι αναλυτές συγκλίνουν σε έναν νέο φυσιολογικό πληθωρισμό 3% με 4% για τα επόμενα χρόνια στην Ευρωζώνη, και πιθανώς υψηλότερο σε σενάρια κλιματικής επιδείνωσης ή παράτασης των γεωπολιτικών εντάσεων. Για τα νοικοκυριά αυτό σημαίνει μόνιμη διάβρωση της αγοραστικής δύναμης. Για τα κράτη σημαίνει υψηλότερο κόστος δανεισμού. Για τους επενδυτές σημαίνει ότι η εποχή των μηδενικών επιτοκίων και του φθηνού χρήματος έχει κλείσει.
