Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να καταλάβουν από πού να ξεκινήσουν. Μπορεί να γνωρίζουν τι θέλουν, ή τουλάχιστον να έχουν μια γενική ιδέα, αλλά δεν καταφέρνουν να βρουν το κίνητρο για να το επιδιώξουν.

Όπως αναφέρει το Psychology Today, αν και αυτή η δυσκολία συνδέεται συχνά με διαταραχές όπως η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), η μείζων καταθλιπτική διαταραχή ή η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, σχετίζεται επίσης με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και μαθαίνουμε να τον κατανοούμε.

Κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται ουσιαστικά με την επικάλυψη εννοιών. Τα «θολά» στάδια τούς προκαλούν άγχος. Για αυτούς, υπάρχει δυαδικότητα στη σκέψη: Κάτι είτε «είναι», είτε «δεν είναι». Μια αντίληψη σε αυστηρά ασπρόμαυρο φόντο. Ο κόσμος αποκτά νόημα μόνο όταν όλα είναι τακτοποιημένα και ξεκάθαρα ταξινομημένα.

Έτσι, είναι εύκολο να χωρίσουν τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους: υπάρχουν πράγματα στα οποία είναι «εκ φύσεως καλοί» και άλλα που μοιάζουν αδύνατο να ολοκληρωθούν. Επειδή δεν βλέπουν την επικάλυψη ανάμεσα στα διάφορα στάδια, αποφεύγουν εύκολα τη δεύτερη κατηγορία.

«Γιατί να προσπαθήσω αφού θα αποτύχω;». Σε έναν τόσο άκαμπτο τρόπο σκέψης, η ερώτηση αυτή φαίνεται σχεδόν αυτονόητη. Έτσι, το άτομο καταλήγει να ασχολείται μόνο με ό,τι αντιλαμβάνεται ως εφικτό.

Σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο, ένα τέτοιο άτομο μπορεί να εξηγεί με βεβαιότητα γιατί κάποια πράγματα είναι διαχειρίσιμα και άλλα όχι, πιστεύοντας ότι κατανοεί πλήρως την πραγματικότητα. Περιγράφει όλους τους τρόπους με τους οποίους βρίσκει κίνητρο για να ολοκληρώσει ό,τι θεωρεί εφικτό, ενώ ταυτόχρονα εξηγεί γιατί τίποτα από αυτά δεν μπορεί να εφαρμοστεί στα «ανέφικτα».

Η μία κατηγορία δραστηριοτήτων μοιάζει φυσική, αυτόματη και προβλέψιμη, ενώ η άλλη χαοτική, ασαφής και χωρίς δομή. Και πάλι, η ίδια ασπρόμαυρη λογική: το ένα είναι έτσι, το άλλο αλλιώς. Όμως, πόσο συχνά η πραγματικότητα είναι στα αλήθεια τόσο ξεκάθαρα διχασμένη; Μια διαφορετική προσέγγιση είναι να αναζητήσει κανείς όχι τις διαφορές, αλλά τις ομοιότητες μεταξύ των δύο κατηγοριών. Μήπως υπάρχει «χάος» και στην «εφικτή» κατηγορία; Μήπως υπάρχει δομή και στην «ανέφικτη»;

Το παράδειγμα της γυμναστικής και της stand-up κωμωδίας

Ο ψυχολόγος Λέον Γκάρμπερ παρουσιάζει στο Psychology Today ένα απλό παράδειγμα:  Φανταστείτε ότι στις «διαχειρίσιμες» δραστηριότητες ανήκει η γυμναστική. Καταφέρνετε να βρείτε κίνητρο να σηκώσετε βάρη, να τρέξετε, να παρακολουθείτε την πρόοδό σας και να νιώθετε περήφανοι. Αυτό δείχνει συνέπεια, αποφασιστικότητα και ανθεκτικότητα.

Από την άλλη πλευρά, θα θέλατε να γίνετε stand-up κωμικός. Κάνετε συχνά τους άλλους να γελάνε, αλλά νιώθετε ότι δυσκολεύεστε να γράψετε αστεία, σας αγχώνει η σκηνή και αισθάνεστε ότι δεν μπορείτε να λειτουργήσετε χωρίς καθοδήγηση.

Επιφανειακά, γυμναστική και stand up κωμωδία φαίνονται δύο εντελώς διαφορετικά πεδία. Μπορεί να πιστεύετε ότι απαιτούν και διαφορετικά χαρακτηριστικά: η γυμναστική ενισχύει θετικά στοιχεία, ενώ η κωμωδία προκαλεί φόβο και αυτοαπόρριψη. Στην πραγματικότητα όμως, καμία δραστηριότητα δεν «δημιουργεί» αυτά τα συναισθήματα, απλώς συμβάλλει στην έκφρασή τους.

Αυτό είναι σημαντικό γιατί ανοίγει τον δρόμο για μια διαφορετική ερμηνεία και προσέγγιση. Μπορείτε να αναρωτηθείτε: Έχω εφαρμόσει ποτέ τα ίδια θετικά χαρακτηριστικά και σε αυτό που με φοβίζει; Έχω δείξει επιμονή στην κωμωδία, παρά το άγχος ή το μπλοκάρισμα; Έχω προχωρήσει έστω και χωρίς να νιώθω πλήρως έτοιμος; Και μήπως αποδέχομαι εύκολα την πρόοδο σε έναν τομέα, αλλά την απορρίπτω σε έναν άλλον, μόνο και μόνο επειδή φοβάμαι;

«Δεν είστε ούτε τόσο τέλειοι, ούτε τόσο αδύναμοι»

Τις περισσότερες φορές, δεν ξεκινάτε από το μηδέν, ακόμη κι αν έτσι νιώθετε. Το βασικό είναι ότι τα συναισθήματα δεν αντικατοπτρίζουν πάντα την πραγματικότητα. Σε αυτή την περίπτωση, το συναίσθημα εκφράζει τη λογική του «όλα ή τίποτα».

Η κωμωδία μπορεί να φαίνεται τρομακτική επειδή μοιάζει εντελώς ξένη σε σχέση με κάτι στο οποίο πιστεύετε ότι είστε καλοί. Όμως η αλήθεια είναι πιο σύνθετη: πιθανόν δεν είστε τόσο τέλειοι στη γυμναστική όσο νομίζετε, ούτε τόσο αδύναμοι στην κωμωδία. Ο ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης τείνει να υπερβάλλει και να βλέπει τα πάντα στα άκρα.

Γι’ αυτό μπορεί να βοηθήσει να θυμίζετε στον εαυτό σας ότι το μυαλό σας, σε έναν βαθμό, σας παραπλανά. Αν εξετάσετε πιο προσεκτικά τις δραστηριότητες, ίσως αναρωτηθείτε: Είναι όντως τόσο διαφορετικές; Ή χρειάστηκε και στη γυμναστική να πάρετε αποφάσεις, να επιλέξετε τρόπο, πρόγραμμα και καθοδήγηση; Μήπως και εκεί υπήρχε αβεβαιότητα στην αρχή;

Από την άλλη, μπορεί να υπάρχει δομή και στην κωμωδία: μπορείτε να ορίσετε χρόνο για γράψιμο, να θέσετε στόχους, να αναλάβετε ευθύνη για την πρόοδό σας, ακόμη κι αν δεν σας ικανοποιεί πλήρως το αποτέλεσμα. Μπορείτε επίσης να αναζητήσετε καθοδήγηση, όπως θα κάνατε σε οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα, για παράδειγμα στην προπόνηση με έναν γυμναστή. Ακόμη και σε ένα δημιουργικό πεδίο, υπάρχουν πλαίσια και τεχνικές που προσφέρουν δομή.

Η «παγίδα» του «ασπρόμαυρου» τρόπου σκέψης

Ο ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης μπορεί αρχικά να φαίνεται βοηθητικός, γιατί σας κάνει να νιώθετε σιγουριά σε κάποιους τομείς. Ωστόσο, εξίσου εύκολα μπορεί να σας περιορίσει.

Είναι πολύ πιο εύκολο να εστιάζετε στις διαφορές, παρά να αναζητάτε ομοιότητες. Η αρνητικότητα συχνά δίνει μια ψευδαίσθηση ασφάλειας, προσφέροντας δικαιολογίες για να αποφεύγετε καταστάσεις ακόμα και ανθρώπους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είστε πραγματικά ασφαλείς ή ότι εξελίσσεστε με τρόπο που έχει ουσιαστική αξία.