Μπορεί το Σύνταγμα της Τουρκίας θεωρητικά να μη δίνει το δικαίωμα διεκδίκησης τρίτης θητείας από τον εκάστοτε πρόεδρο, ωστόσο στη γειτονική χώρα έχει ανοίξει για τα καλά η συζήτηση για μια νέα υποψηφιότητα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στις προεδρικές εκλογές του 2028. Κυβερνητικά στελέχη και στενοί συνεργάτες του Τούρκου προέδρου δεν περιορίζονται πλέον σε υπαινιγμούς, αλλά περιγράφουν δημόσια τον τρόπο με τον οποίο θα μπορεί να ξεπεραστεί το συνταγματικό εμπόδιο. Ο σχεδιασμός βασίζεται σε μια ειδική πρόβλεψη του τουρκικού Συντάγματος, η οποία επιτρέπει στον Πρόεδρο να είναι ξανά υποψήφιος, αρκεί οι εκλογές να προκηρυχθούν με συγκεκριμένο τρόπο και να προηγηθεί απόφαση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης.
Ο υπουργός Δικαιοσύνης της Τουρκίας Ακίν Γκιουρλέκ έδωσε το πιο καθαρό μέχρι σήμερα μήνυμα για τις προθέσεις της κυβέρνησης. Μιλώντας σε κομματική εκδήλωση του AKP στα Άδανα, ανέφερε ότι το 2028 θα διεξαχθούν εκλογές προκειμένου να εκλεγεί ξανά ο Ερντογάν. Η συγκεκριμένη αναφορά προφανώς έχει τη βαρύτητά της καθώς προέρχεται από τα χείλη του υπουργού Δικαιοσύνης, ενώ στο ίδιο μήκος κύματος είχε κινηθεί νωρίτερα και ο επικεφαλής εκλογικών υποθέσεων του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) Αλί Ιχσάν Γιαβούζ, υποστηρίζοντας ότι η επίσπευση των εκλογών θα μπορούσε να επιτρέψει στον Τούρκο πρόεδρο να διεκδικήσει μία ακόμη θητεία.
Για να γίνει κατανοητός ο σχεδιασμός, χρειάζεται να δούμε πώς λειτουργεί σήμερα το πολιτικό σύστημα της Τουρκίας. Μετά το δημοψήφισμα του 2017, η χώρα άφησε πίσω της το κοινοβουλευτικό σύστημα και πέρασε σε ένα ισχυρό προεδρικό μοντέλο διακυβέρνησης. Η θέση του πρωθυπουργού καταργήθηκε και η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώθηκε στα χέρια του Προέδρου, ο οποίος εκλέγεται απευθείας από τους πολίτες για πενταετή θητεία. Οι προεδρικές και οι βουλευτικές εκλογές διεξάγονται την ίδια ημέρα, όμως οι δύο κάλπες είναι διαφορετικές: στη μία οι πολίτες επιλέγουν Πρόεδρο και στην άλλη τα 600 μέλη της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης.
Εάν κανένας υποψήφιος για την προεδρία δεν συγκεντρώσει πάνω από το 50% των ψήφων, ακολουθεί δεύτερος γύρος ανάμεσα στους δύο πρώτους. Παράλληλα, η σύνθεση της Εθνοσυνέλευσης έχει μεγάλη σημασία, επειδή ορισμένες κρίσιμες αποφάσεις απαιτούν αυξημένη πλειοψηφία και δεν μπορούν να ληφθούν μόνο με τις ψήφους της κυβερνητικής παράταξης. Μία από αυτές π.χ. είναι η πρόωρη προκήρυξη προεδρικών και βουλευτικών εκλογών, για την οποία απαιτούνται τουλάχιστον 360 ψήφοι, δηλαδή τα τρία πέμπτα του συνόλου των βουλευτών.
Το τουρκικό Σύνταγμα ορίζει παράλληλα ότι το ίδιο πρόσωπο μπορεί να εκλεγεί Πρόεδρος μονάχα για δύο πενταετείς θητείες. Ο Ερντογάν εξελέγη Πρόεδρος για πρώτη φορά το 2014, όταν όμως η Τουρκία λειτουργούσε ακόμη με το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο Πρόεδρος είχε διαφορετικές αρμοδιότητες. Μετά την εφαρμογή του νέου προεδρικού μοντέλου, εξελέγη ξανά το 2018 και το 2023. Έτσι λοιπόν η καταμέτρηση των θητειών στο σημερινό σύστημα αρχίζει από το 2018, κάτι που σημαίνει ότι η τρέχουσα περίοδος 2023-2028 είναι η δεύτερη και, κανονικά, τελευταία θητεία του.
Πώς μπορεί να ανοίξει ο δρόμος
Στο άρθρο 116 του Συντάγματος υπάρχει, ωστόσο, μία εξαίρεση. Εάν η Εθνοσυνέλευση αποφασίσει, κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Προέδρου, να προκηρύξει πρόωρες εκλογές πριν από την κανονική λήξη της πενταετίας, τότε ο εν ενεργεία Πρόεδρος μπορεί να είναι ξανά υποψήφιος. Στην πράξη, η Βουλή συντομεύει τη δική της θητεία και ταυτόχρονα οδηγεί τη χώρα σε νέες προεδρικές και βουλευτικές κάλπες. Η διάταξη αυτή είχε προβλεφθεί θεωρητικά για την αντιμετώπιση πολιτικών αδιεξόδων, όμως τώρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να επιτραπεί στον Ερντογάν να κατέβει για μία ακόμη φορά στις κάλπες.
Η κρίσιμη λεπτομέρεια είναι ότι την απόφαση πρέπει να λάβει η Εθνοσυνέλευση και όχι ο ίδιος ο Πρόεδρος. Το τουρκικό Σύνταγμα δίνει και στον Πρόεδρο τη δυνατότητα να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές, αλλά εάν ο Ερντογάν ενεργοποιήσει ο ίδιος αυτή τη διαδικασία κατά τη δεύτερη θητεία του, δεν αποκτά αυτομάτως το δικαίωμα μιας νέας υποψηφιότητας. Για να ανοίξει ο συνταγματικός δρόμος που επιδιώκει η κυβέρνηση, χρειάζεται απόφαση του Κοινοβουλίου με τουλάχιστον 360 ψήφους.
Ο προεδρικός σύμβουλος Μεχμέτ Ουτσούμ περιγράφει δημοσίως πλέον το πιθανό χρονοδιάγραμμα. Σύμφωνα με το σενάριό του, οι εκλογές θα μπορούσαν να διεξαχθούν στις 16 Απριλίου 2028, λίγο πριν από την κανονική λήξη της θητείας. Η ημερομηνία δεν είναι τυχαία, καθώς στις 16 Απριλίου 2017 πραγματοποιήθηκε το δημοψήφισμα που άνοιξε τον δρόμο για τη μετάβαση της Τουρκίας στο προεδρικό σύστημα. Μια τέτοια μικρή επίσπευση θα ήταν αρκετή, σύμφωνα με την κυβερνητική ερμηνεία, για να θεωρηθούν οι εκλογές πρόωρες και να ενεργοποιηθεί η εξαίρεση του άρθρου 116.
Οι ψήφοι που λείπουν από τον Ερντογάν
Το σχέδιο είναι νομικά συγκεκριμένο, αλλά πολιτικά δύσκολο. Το κόμμα AKP και ο κυβερνητικός του εταίρος, το εθνικιστικό MHP, δεν διαθέτουν μόνοι τους τις απαιτούμενες 360 έδρες. Για να περάσει η απόφαση, θα απαιτηθούν πάνω από 30 επιπλέον ψήφοι βουλευτών άλλων κομμάτων ή ανεξάρτητων. Αυτό σημαίνει ότι ο Ερντογάν πρέπει μέσα στα επόμενα δύο χρόνια να διευρύνει την κοινοβουλευτική του επιρροή, να προσελκύσει μικρότερα κόμματα ή να εκμεταλλευτεί πιθανές νέες διασπάσεις στον χώρο της αντιπολίτευσης.
Η κατάσταση απέναντί του είναι εξαιρετικά ρευστή. Η απομάκρυνση του Οζγκιούρ Οζέλ από την ηγεσία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος και η ίδρυση του Yeni Parti έχουν αλλάξει τους συσχετισμούς, προκαλώντας μετακινήσεις βουλευτών και ψηφοφόρων. Η εξέλιξη μπορεί να διευκολύνει τον Ερντογάν, επειδή απέναντί του δεν υπάρχει πλέον ένας ενιαίος και ισχυρός αντιπολιτευτικός πόλος. Μπορεί όμως να δημιουργήσει και έναν νέο αντίπαλο, εάν το κόμμα του Οζέλ καταφέρει να συγκεντρώσει μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων που επιθυμούν πολιτική αλλαγή.
Οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν αυτή την αβεβαιότητα και παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές μεταξύ τους. Σε έρευνα της ORC, το AKP καταγράφηκε στο 35,2%, το Yeni Parti στο 19,4%, το CHP στο 8,5%, το φιλοκουρδικό DEM στο 8,4% και το MHP στο 8,2%. Άλλες μετρήσεις εμφανίζουν μικρότερη απόσταση ανάμεσα στο AKP και το κόμμα του Οζέλ. Το ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι ότι το κυβερνών κόμμα παραμένει η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη της Τουρκίας, αλλά δεν διαθέτει την κυριαρχία που είχε κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.
Άλλο η υποψηφιότητα και άλλο η εκλογική νίκη
Ακόμη όμως κι αν εξασφαλιστούν οι 360 ψήφοι, ο Ερντογάν θα έχει λύσει μόνο το πρώτο μέρος του προβλήματος. Στη συνέχεια θα πρέπει και να κερδίσει τις προεδρικές εκλογές, πιθανότατα σε δύο γύρους, απέναντι σε έναν υποψήφιο γύρω από τον οποίο θα επιχειρήσει να συσπειρωθεί η αντιπολίτευση. Δημοσκόπηση της Gündemar έδειξε ότι σε μια υποθετική αναμέτρηση δεύτερου γύρου ο δήμαρχος της Άγκυρας Μανσούρ Γιαβάς συγκεντρώνει 60,17%, έναντι 39,83% του Ερντογάν. Στην ίδια μέτρηση, τόσο ο Οζγκιούρ Οζέλ όσο και ο φυλακισμένος δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου εμφανίζονται να επικρατούν του Τούρκου προέδρου, αν και μέχρι το 2028 οι πολιτικοί συσχετισμοί μπορούν να αλλάξουν σημαντικά.
Το μεγαλύτερο βάρος για την κυβέρνηση παραμένει η οικονομία. Η ακρίβεια, η πίεση στα εισοδήματα και η ανασφάλεια μεγάλου μέρους της κοινωνίας έχουν μειώσει την εμπιστοσύνη προς την οικονομική πολιτική του AKP. Ο Ερντογάν χρειάζεται να παρουσιάσει αισθητή βελτίωση της καθημερινότητας πριν από τις εκλογές, καθώς η συζήτηση για τη νέα υποψηφιότητά του δεν αρκεί για να εξασφαλίσει την επανεκλογή του. Οι ψηφοφόροι θα κρίνουν την κυβέρνηση κυρίως με βάση τις τιμές, τους μισθούς, την ανεργία και την προοπτική της οικονομίας.
Καθοριστικός μπορεί να αποδειχθεί όμως και ο ρόλος του φιλοκουρδικού DEM, το οποίο διαθέτει αρκετούς βουλευτές ώστε να επηρεάσει την προσπάθεια συγκέντρωσης των 360 ψήφων. Η νέα διαδικασία για τον τερματισμό της ένοπλης δράσης του PKK έχει δημιουργήσει έναν δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στην κυβέρνηση και την κουρδική πολιτική εκπροσώπηση. Μετά την έκκληση του φυλακισμένου ηγέτη του PKK Αμπντουλάχ Οτσαλάν για αφοπλισμό και διάλυση της οργάνωσης, η Εθνοσυνέλευση ενέκρινε νομικό πλαίσιο για την επανένταξη μελών της που δεν έχουν εμπλακεί σε συγκεκριμένα εγκλήματα.
Το DEM στήριξε τη σχετική νομοθεσία μαζί με το AKP και το MHP, δείχνοντας ότι μπορούν να σχηματιστούν ευρύτερες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες όταν υπάρχει κοινό πολιτικό έδαφος. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι το φιλοκουρδικό κόμμα θα ψηφίσει αυτομάτως υπέρ της ανανέωσης των εκλογών, καθώς θα ζητήσει ανταλλάγματα σε επίπεδο πολιτικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων, δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων και συνθηκών κράτησης του Οτσαλάν. Παράλληλα, οποιαδήποτε σημαντική παραχώρηση προς τους Κούρδους μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις στο εθνικιστικό MHP, το οποίο αποτελεί βασικό κυβερνητικό εταίρο του Ερντογάν.
Η πορεία προς το 2028 θα κριθεί επομένως σε δύο στάδια. Πρώτα, ο Ερντογάν πρέπει να συγκεντρώσει τις 360 ψήφους που θα επιτρέψουν στην Εθνοσυνέλευση να επισπεύσει τις εκλογές και να του ανοίξει τον δρόμο για
