Το διάστημα αλλάζει τον εγκέφαλο των αστροναυτών και αυτό ενδέχεται να αποτελέσει μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τις μελλοντικές αποστολές πέρα από τη Σελήνη. Με περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξης, ο άνθρωπος είναι απόλυτα προσαρμοσμένος στη ζωή με τη βαρύτητα της Γης. Όταν ξεκινούσε η διαστημική εποχή, υπήρχαν μεγάλοι φόβοι για το τι θα μπορούσε να συμβεί στο ανθρώπινο σώμα όταν θα βρισκόταν σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας.
Οι επιστήμονες αναρωτιούνταν αν το αίμα θα μπορούσε να πήξει, αν τα οστά θα διαλύονταν ή αν ο εγκέφαλος θα άντεχε στη μικροβαρύτητα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, μια σειρά από πτήσεις με ποντίκια, αράχνες και αργότερα σκύλους απέδειξαν ότι οι ζωντανοί οργανισμοί μπορούσαν να επιβιώσουν στο διάστημα. Στη συνέχεια, οι άνθρωποι απέδειξαν ότι όχι μόνο μπορούν να επιβιώσουν, αλλά και να προσαρμοστούν.
«Υπάρχει μια προσαρμογή που, με πολλούς τρόπους, μοιάζει με μεταμόρφωση», είχε δηλώσει το 2019 ο αστροναύτης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA), Λούκα Παρμιτάνο, κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής του για τη δεύτερη μεγάλης διάρκειας αποστολή του στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS).
«Μετά από μερικές εβδομάδες το σώμα σου είναι διαφορετικό από ό,τι ήταν στη Γη. Βλέπεις και αισθάνεσαι το σώμα σου να αλλάζει, τα πόδια σου γίνονται πιο λεπτά και το πρόσωπό σου πιο στρογγυλό», ανέφερε. Ο Παρμιτάνο, πρώην πιλότος δοκιμών της ιταλικής Πολεμικής Αεροπορίας, επιλέχθηκε πρόσφατα για την τρίτη του διαστημική αποστολή ως ένα από τα τέσσερα μέλη του πληρώματος του Artemis III, που αναμένεται να εκτοξευθεί το 2027, σύμφωνα με το δημοσίευμα του BBC.
Η αποστολή αυτή θα δοκιμάσει σε τροχιά γύρω από τη Γη σεληνιακές ακάτους και διαστημικές στολές για την επιστροφή στη Σελήνη. «Ένας από τους λόγους που το ανθρώπινο είδος είναι τόσο επιτυχημένο στη Γη είναι η ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε», είχε πει ο αστροναύτης. Οι επιπτώσεις του διαστήματος στο σώμα, από τους μυς και τα οστά μέχρι τα ιγμόρεια, είναι γνωστές εδώ και δεκαετίες. Λιγότερο γνωστό όμως είναι τι συμβαίνει στον εγκέφαλο.
Οι επιδράσεις στο σώμα, σύμφωνα με τις μελέτες
Στο διάστημα, το σώμα δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζει τη βαρύτητα σε κάθε κίνηση. Ως αποτέλεσμα, τα οστά που στηρίζουν το βάρος μας και οι μύες που χρησιμοποιούμε καθημερινά αρχίζουν να εξασθενούν. Μέσα σε λίγες ημέρες στο διάστημα, τα οστά χάνουν ασβέστιο και οι μύες αρχίζουν να μειώνονται, ενώ επηρεάζεται ακόμα και η καρδιά. Το πρησμένο πρόσωπο που συχνά εμφανίζουν οι αστροναύτες οφείλεται στα υγρά που, χωρίς τη βαρύτητα, συγκεντρώνονται στο πάνω μέρος του σώματος.
Οι αστροναύτες στον ISS κάνουν περίπου δύο ώρες γυμναστική καθημερινά, αλλά ακόμα και έτσι, μετά από έξι μήνες στο διάστημα χρειάζονται βοήθεια όταν επιστρέφουν στη Γη, ενώ μπορεί να χρειαστούν έως και τέσσερα χρόνια για να επανέλθουν πλήρως τα οστά τους. «Ο εγκέφαλος είναι πιθανώς το σημαντικότερο όργανό μας», δήλωσε ο γιατρός πτήσεων της ESA, Αλεσάντρο Αλτσιμπιάντε. «Αν δεν έχεις έναν αποτελεσματικό εγκέφαλο στο διάστημα, όλα τα υπόλοιπα δεν έχουν σημασία».
Νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Frontiers in Psychology από επιστήμονες του Πανεπιστημίου Μπίρκμπεκ του Λονδίνου ανέλυσε δεδομένα από 15 μελέτες απεικόνισης εγκεφάλου με συνολικά 377 συμμετέχοντες, ανάμεσά τους αστροναύτες και εθελοντές σε προσομοιώσεις διαστημικών συνθηκών στη Γη.
Η ομάδα διαπίστωσε ότι ο εγκέφαλος αλλάζει όταν εκτίθεται στη μικροβαρύτητα. «Βρήκαμε ότι υπάρχουν τόσο δομικές όσο και λειτουργικές αλλαγές στον εγκέφαλο», δήλωσε η επικεφαλής της έρευνας, καθηγήτρια γνωστικής νευροεπιστήμης, Ελίζα Ραφαέλα Φερέ.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι αλλαγές εντοπίζονται σε περιοχές που σχετίζονται με την κίνηση, την ισορροπία και την αντίληψη του σώματος. Η Σίλβια Σεγκέτσι, συντάκτρια της μελέτης, εξήγησε ότι επηρεάζεται και το operculum, η περιοχή όπου συνδυάζονται διαφορετικά αισθητηριακά σήματα.
Ο εγκέφαλος, όπως και το σώμα, «ξαναρυθμίζεται» ώστε να λειτουργεί στο νέο περιβάλλον. Αυτό βοηθά τους αστροναύτες να προσαρμόζονται, αλλά δημιουργεί ερωτήματα για μελλοντικές αποστολές μεγάλης διάρκειας στη Σελήνη ή στον Άρη. Έπειτα από μήνες σε συνθήκες μικροβαρύτητας, η επιστροφή σε ένα περιβάλλον με βαρύτητα μπορεί να προκαλέσει αποπροσανατολισμό.
«Μπορεί να έχεις έναν καταπληκτικό πύραυλο, αλλά αν δεν μπορείς να τον χειριστείς ή να πάρεις τις σωστές αποφάσεις λόγω αυτών των αλλαγών, μπορεί να δημιουργήσει πρόβλημα», προειδοποίησε η Φερέ.
Οι επιστήμονες εξετάζουν τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος. Η δημιουργία τεχνητής βαρύτητας μέσω περιστρεφόμενων διαστημοπλοίων θα ήταν, σύμφωνα με τον Αλτσιμπιάντε, η καλύτερη λύση, όμως το κόστος είναι τεράστιο.
Η Φερέ αναπτύσσει νέες τεχνικές με μικρά ηλεκτρικά ερεθίσματα στον εγκέφαλο, με στόχο να βοηθήσει την προσαρμογή στις αλλαγές της βαρύτητας.
Όπως τονίζει, οι διαστημικές αποστολές μπορεί να είναι δύσκολες, αλλά προσφέρουν και μια μοναδική ευκαιρία: «Το διάστημα μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τον εγκέφαλό μας με έναν τρόπο που δεν μπορούμε εδώ στη Γη».
