Για περισσότερα από δέκα χρόνια, δορυφόροι παρακολουθούν μια καφέ λωρίδα να απλώνεται στον Ατλαντικό Ωκεανό. Τον Μάιο του 2025, αυτή η λωρίδα έφτασε σε νέο ιστορικό ρεκόρ, με περίπου 37,5 εκατομμύρια τόνους πλωτών φυκιών να εκτείνονται σε απόσταση άνω των 5.400 μιλίων, δηλαδή περίπου στο διπλάσιο του πλάτους των ηπειρωτικών Ηνωμένων Πολιτειών. Οι επιστήμονες την αποκαλούν Μεγάλη Ατλαντική Ζώνη Σαργάσου και πλέον είναι τόσο εκτεταμένη, ώστε μπορεί να παρακολουθείται από το διάστημα σχεδόν κάθε χρόνο.
Μια νέα επιστημονική ανασκόπηση, με επικεφαλής τον θαλάσσιο επιστήμονα Μπράιαν ΛαΠουάντ από το Πανεπιστήμιο Florida Atlantic και το Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο Harbor Branch, συγκεντρώνει 40 χρόνια δεδομένων για να εξηγήσει πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο. Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Harmful Algae», δείχνει ότι ένας συνδυασμός φυσικών διεργασιών και ανθρωπογενούς ρύπανσης από θρεπτικά στοιχεία μετέτρεψε ένα άλλοτε σποραδικό φύκι σε μια επαναλαμβανόμενη, ωκεάνιας κλίμακας ζώνη, η οποία απειλεί παράκτιες περιοχές, οικονομίες και ακόμη και το κλίμα.
Τι είναι η Μεγάλη Ατλαντική Ζώνη Σαργάσου
Το σαργάσο είναι ένα καφέ φύκι που επιπλέει στην επιφάνεια του ωκεανού, σχηματίζοντας κάτι σαν ζωντανή σχεδία. Για αιώνες ήταν κυρίως γνωστό από τη Θάλασσα των Σαργασσών στον Βόρειο Ατλαντικό, όπου παρασύρεται σε ήρεμα, φτωχά σε θρεπτικά συστατικά νερά και προσφέρει καταφύγιο σε ψάρια, θαλάσσιες χελώνες και άλλες μορφές ζωής.
Αυτό το μοτίβο άρχισε να αλλάζει το 2011, όταν επιστήμονες εντόπισαν για πρώτη φορά μια νέα ζώνη σαργάσου να σχηματίζεται έξω από τον παραδοσιακό του χώρο. Η Μεγάλη Ατλαντική Ζώνη Σαργάσου εκτείνεται πλέον από τις δυτικές ακτές της Αφρικής, διασχίζει τον τροπικό Ατλαντικό και φτάνει μέχρι την Καραϊβική Θάλασσα και τον Κόλπο του Μεξικού. Έχει εμφανιστεί σχεδόν κάθε χρόνο από τότε, με μοναδική εξαίρεση το 2013, ενώ οι πιο πρόσφατες ανθίσεις είναι οι μεγαλύτερες που έχουν καταγραφεί ποτέ.
Στον ανοιχτό ωκεανό, η ζώνη λειτουργεί ως κινούμενος βιότοπος για την άγρια ζωή που ακολουθεί τα παρασυρόμενα στρώματα φυκιών. Κοντά στις ακτές, όμως, το ίδιο φύκι μπορεί να συσσωρευτεί σε παχιές, σαπίζουσες μάζες που μπλοκάρουν σκάφη, επιβαρύνουν κοραλλιογενείς υφάλους και κατακλύζουν τουριστικές περιοχές που βασίζονται στις παραλίες.
Τι έδειξε η ανασκόπηση των 40 ετών
Η ανασκόπηση στο «Harmful Algae» εξέτασε τέσσερις δεκαετίες δορυφορικών εικόνων, ωκεανογραφικών μετρήσεων και σχεδόν 900 δειγμάτων ιστού σαργάσου. Η ερευνητική ομάδα συνέκρινε υλικό που είχε συλλεχθεί τη δεκαετία του 1980 με δείγματα μετά το 2010 και ξανά μετά το 2020, προκειμένου να διαπιστώσει πώς άλλαξε η χημική σύσταση του φυκιού με την πάροδο του χρόνου.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι το σαργάσο είναι πλέον φορτωμένο με πολύ περισσότερα θρεπτικά συστατικά σε σχέση με το παρελθόν. Από τη δεκαετία του 1980 έως τα πιο πρόσφατα χρόνια, η περιεκτικότητα σε άζωτο αυξήθηκε κατά περίπου 55%, ενώ η αναλογία αζώτου προς φώσφορο αυξήθηκε κατά περίπου 50%. Ο ίδιος ο φώσφορος παρουσίασε μικρή μείωση, ένδειξη ότι τα φυτά απορροφούν κάθε διαθέσιμη ποσότητα.
Σε μεγάλο βαθμό, αυτό το χημικό αποτύπωμα οδηγεί στην ξηρά. Η ανασκόπηση συνδέει την αύξηση του αζώτου με αγροτικές απορροές από λιπάσματα, απορρίψεις λυμάτων από αναπτυσσόμενες πόλεις, καθώς και με σωματίδια που καταλήγουν στη θάλασσα μέσω βροχής και σκόνης από την ατμόσφαιρα. Οι συγγραφείς συνδέουν επίσης την πρώτη εμφάνιση της ζώνης κοντά στις εκβολές του Αμαζονίου με πλούσια σε θρεπτικά στοιχεία νερά που εκρέουν κατά ιδιαίτερα υγρές χρονιές στη λεκάνη του ποταμού.
Πώς ο Αμαζόνιος και η ρύπανση τροφοδοτούν τα φύκια
Κατά την περίοδο των βροχών στον Αμαζόνιο, τεράστιοι όγκοι νερού εκβάλλουν στον Ατλαντικό, μεταφέροντας έδαφος, θρεπτικά στοιχεία και οργανική ύλη από χιλιάδες μίλια ενδοχώρας. Η ανασκόπηση διαπιστώνει ότι η βιομάζα του σαργάσου τείνει να αυξάνεται μετά από ακραία έτη πλημμυρών και να μειώνεται μετά από περιόδους ξηρασίας, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο ποταμός λειτουργεί σαν μια εποχική «βάνα λιπάσματος» για τον ανοιχτό ωκεανό.
Πιο βόρεια και δυτικά, άλλα ποτάμια συστήματα, όπως ο Μισισιπής και ο Ατσάφαλαγια, μεταφέρουν επίσης θρεπτικά πλούσια νερά σε παράκτιες ζώνες. Από εκεί, τα ρεύματα και μεγάλες κυκλοφορίες, όπως το Ρεύμα του Κόλπου και το Ρεύμα του Κόλπου του Μεξικού, μπορούν να παρασύρουν το εμπλουτισμένο σαργάσο στον ευρύτερο Ατλαντικό, συμβάλλοντας στη «συρραφή» τοπικών ανθίσεων σε μια ζώνη που διασχίζει ολόκληρο τον ωκεανό.
Προγενέστερη έρευνα στο επιστημονικό περιοδικό «Nature Communications», με τη συμμετοχή επίσης του Πανεπιστημίου Florida Atlantic και συνεργαζόμενων ιδρυμάτων, είχε ήδη προειδοποιήσει ότι το επιπλέον άζωτο από λύματα, απορροές και ατμοσφαιρικές εισροές μεταμορφώνει το σαργάσο από βιότοπο εκκόλαψης σε επιβλαβή άνθιση μεγάλης κλίμακας. Η νέα ανασκόπηση χτίζει πάνω σε αυτά τα ευρήματα και δείχνει ότι οι χημικές αυτές αλλαγές εκτείνονται πλέον σε ολόκληρη τη λεκάνη του Ατλαντικού.
Από πλωτός βιότοπος σε παράκτιο κίνδυνο
Σε μέτριες ποσότητες, το σαργάσο αποτελεί ευεργέτημα για τη θαλάσσια ζωή. Η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των Ηνωμένων Πολιτειών περιγράφει το σαργάσο ως απαραίτητο βιότοπο που υποστηρίζει περισσότερα από 100 είδη ψαριών και ασπόνδυλων, καθώς και νεαρές θαλάσσιες χελώνες και θαλασσοπούλια που κρύβονται και τρέφονται μέσα στα παρασυρόμενα στρώματα.
Τα προβλήματα ξεκινούν όταν αυτές οι μάζες παρασύρονται στην ακτή. Το σαργάσο που ξεβράζεται αρχίζει γρήγορα να σαπίζει, αφαιρώντας οξυγόνο από τα παράκτια νερά και απελευθερώνοντας υδρόθειο, το αέριο με τη χαρακτηριστική οσμή σάπιου αυγού που μπορεί να ερεθίσει μάτια και πνεύμονες. Μελέτες δείχνουν επίσης ότι η αποσύνθεση απελευθερώνει μεθάνιο και άλλα αέρια που συμβάλλουν στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, ιδίως όταν εκατομμύρια τόνοι φυκιών συσσωρεύονται σε καυτές τροπικές παραλίες.
Για τις παράκτιες κοινότητες στην Καραϊβική, τον Κόλπο του Μεξικού και τμήματα της Δυτικής Αφρικής, το ζήτημα αυτό δεν είναι αφηρημένη επιστημονική συζήτηση. Οικογένειες φτάνουν περιμένοντας καθαρά, γαλάζια νερά και βρίσκουν αντ’ αυτού καφέ σωρούς ύψους μέχρι το γόνατο, γεμάτους έντομα και μπλεγμένα πλαστικά απορρίμματα. Τα κόστη καθαρισμού φτάνουν τα εκατομμύρια κάθε χρόνο, ενώ το 1991 μια έξαρση σαργάσου στη Φλόριντα φράκαρε τις εισαγωγές νερού ψύξης σε τέτοιο βαθμό, ώστε προκάλεσε προσωρινό κλείσιμο πυρηνικού σταθμού.
Τι επιφυλάσσει το μέλλον για τον Ατλαντικό
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η Μεγάλη Ατλαντική Ζώνη Σαργάσου είναι αποτέλεσμα τόσο φυσικών ωκεάνιων διεργασιών όσο και ανθρώπινης δραστηριότητας. Τα κλιματικά πρότυπα μπορούν να μετατοπίσουν ανέμους και ρεύματα, ωθώντας επιφανειακά νερά και φύκια σε νέες περιοχές, ενώ η ρύπανση από θρεπτικά στοιχεία στην ξηρά δίνει στα φυτά επιπλέον «καύσιμα» για να εκμεταλλευτούν αυτές τις αλλαγές. Ο Μπράιαν ΛαΠουάντ επισημαίνει ότι η εξάπλωση του σαργάσου δεν αποτελεί πλέον απλώς ωκεάνια περιέργεια, αλλά άμεση πρόκληση για τις παράκτιες κοινότητες.
Σε πρακτικό επίπεδο, αυτό σημαίνει ότι η καλύτερη πρόγνωση και ο καλύτερος έλεγχος της ρύπανσης πρέπει να προχωρούν παράλληλα. Η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας και το Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα διατηρούν ήδη δορυφορικά συστήματα που παρακολουθούν τη ζώνη και εκδίδουν εβδομαδιαίους χάρτες κινδύνου, προσφέροντας σε τουριστικές μονάδες, αλιείς και τοπικές αρχές κάποια προειδοποίηση πριν φτάσουν οι μάζες στις ακτές. Ταυτόχρονα, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η μείωση των απορροών λιπασμάτων, η αυστηροποίηση της επεξεργασίας λυμάτων και η παρακολούθηση μεγάλων ποταμών όπως ο Αμαζόνιος θα είναι καθοριστικές για τον περιορισμό της μελλοντικής ανάπτυξης.
Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα πώς θα εξελιχθεί η Μεγάλη Ατλαντική Ζώνη Σαργάσου τις επόμενες δεκαετίες, ωστόσο η νέα ανασκόπηση καθιστά σαφές ένα στοιχείο: η χημεία αυτού του φυκιού φέρει πλέον το αποτύπωμα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στην ξηρά και η ισορροπία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων σε ολόκληρο τον Ατλαντικό μεταβάλλεται ήδη ως απάντηση.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Harmful Algae».
