Η συζήτηση για μια σήραγγα που θα συνέδεε τη Ρωσία με την Αλάσκα επαναφέρει στο προσκήνιο έναν από τους πιο στρατηγικούς αλλά συχνά υποτιμημένους γεωγραφικούς χώρους του πλανήτη: τον Βερίγγειο Πορθμό.
Σε μια στενή θαλάσσια λωρίδα ανάμεσα στη ρωσική Τσουκότκα και την αμερικανική Αλάσκα συναντώνται η Ασία με τη Βόρεια Αμερική, η Αρκτική με τον Ειρηνικό, η ρωσική στρατηγική με την αμερικανική ισχύ και το παλιό όνειρο της ηπειρωτικής σύνδεσης με τη νέα γεωοικονομία των βόρειων διαδρομών.
Η ιδέα μιας σήραγγας κάτω από τον Βερίγγειο Πορθμό παραμένει εξαιρετικά φιλόδοξη και μακρινή. Ακόμη και αν υπάρξουν υπογραφές για μελέτες ή συνέχιση σχεδιασμού, η πραγματική κατασκευή ενός τέτοιου έργου απαιτεί τεράστια κεφάλαια, πολιτική εμπιστοσύνη, τεχνικές λύσεις, συνοριακές συμφωνίες και υποδομές που σήμερα δεν υπάρχουν σε επαρκή κλίμακα.
Όμως η σημασία του Βερίγγειου δεν εξαρτάται από το αν θα γίνει τελικά η σήραγγα. Υπάρχει ήδη. Και μεγαλώνει όσο η Αρκτική αποκτά μεγαλύτερη εμπορική, ενεργειακή και στρατιωτική αξία.
Το γεωγραφικό σημείο όπου οι ήπειροι σχεδόν ενώνονται
Ο Βερίγγειος Πορθμός χωρίζει την ανατολική άκρη της Ρωσίας από τη δυτική άκρη των Ηνωμένων Πολιτειών. Στο στενότερο σημείο του, η απόσταση ανάμεσα στις δύο ακτές είναι περίπου 85 χιλιόμετρα.
Ανάμεσά τους βρίσκονται τα Διομήδεια νησιά: η Μεγάλη Διομήδη, που ανήκει στη Ρωσία, και η Μικρή Διομήδη, που ανήκει στις ΗΠΑ. Τα δύο νησιά απέχουν ελάχιστα μεταξύ τους, όμως τα χωρίζουν τα σύνορα ΗΠΑ – Ρωσίας και η διεθνής γραμμή αλλαγής ημερομηνίας.
Αυτό κάνει τον Βερίγγειο ένα από τα πιο παράδοξα σημεία στον κόσμο: δύο κράτη-αντίπαλοι, δύο ήπειροι και δύο ημερολογιακές ημέρες βρίσκονται σχεδόν αντικριστά.
Από τη γέφυρα ξηράς στην αγορά της Αλάσκας
Πριν γίνει γεωπολιτικό σύνορο, ο Βερίγγειος ήταν φυσική γέφυρα.
Κατά την εποχή των παγετώνων, όταν η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερη, η περιοχή αποτελούσε τμήμα της λεγόμενης Βερίγγειας γέφυρας ξηράς. Μέσω αυτής, πληθυσμοί και ζώα μετακινήθηκαν από την Ασία προς τη Βόρεια Αμερική.
Στη νεότερη ιστορία, η περιοχή απέκτησε αυτοκρατορική σημασία για τη Ρωσία. Ο Βίτους Μπέρινγκ, Δανός θαλασσοπόρος στην υπηρεσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, εξερεύνησε την περιοχή τον 18ο αιώνα, ανοίγοντας τον δρόμο για τη ρωσική παρουσία στην Αλάσκα.
Το 1867, η Ρωσία πούλησε την Αλάσκα στις Ηνωμένες Πολιτείες έναντι 7,2 εκατομμυρίων δολαρίων. Τότε πολλοί στις ΗΠΑ θεωρούσαν την αγορά αμφίβολης αξίας. Στην πράξη, όμως, αποδείχθηκε μία από τις σημαντικότερες γεωστρατηγικές κινήσεις της αμερικανικής ιστορίας.
Η Ουάσινγκτον απέκτησε έρεισμα στην Αρκτική, στον βόρειο Ειρηνικό και απέναντι στη ρωσική Άπω Ανατολή. Από εκείνη τη στιγμή, ο Βερίγγειος έπαψε να είναι εσωτερικό ρωσικό όριο και έγινε αμερικανορωσικό σύνορο.
Γιατί έχει σημασία για τις ΗΠΑ
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Βερίγγειος Πορθμός είναι πρώτα ζήτημα ασφάλειας.
Η Αλάσκα δεν είναι περιφερειακό άκρο του αμερικανικού χάρτη. Είναι η βόρεια πύλη των ΗΠΑ προς την Αρκτική, τον Ειρηνικό και την Ανατολική Ασία. Από εκεί η Ουάσινγκτον παρακολουθεί ρωσική δραστηριότητα, ενισχύει την αεράμυνα, στηρίζει στρατιωτικές εγκαταστάσεις και οργανώνει την παρουσία της σε μια περιοχή όπου ο ανταγωνισμός αυξάνεται.
Η σημασία της περιοχής δεν αφορά μόνο τη Ρωσία. Αφορά και την Κίνα, η οποία, αν και δεν είναι αρκτικό κράτος, επιδιώκει ρόλο στις βόρειες εμπορικές διαδρομές μέσω της λεγόμενης «Πολικής Οδού του Μεταξιού».
Αν οι αρκτικές διαδρομές γίνουν πιο αξιοποιήσιμες, οι ΗΠΑ θα χρειαστούν βαθύτερα λιμάνια, περισσότερα παγοθραυστικά, δορυφορική επιτήρηση, δυνατότητες έρευνας και διάσωσης και ισχυρότερη ακτοφυλακή. Η αναβάθμιση του λιμανιού του Nome στην Αλάσκα εντάσσεται σε αυτή ακριβώς τη λογική.
Για την Ουάσινγκτον, λοιπόν, ο Βερίγγειος είναι σήμερα περισσότερο ζώνη ελέγχου, επιτήρησης και αποτροπής παρά ρομαντικό σχέδιο ηπειρωτικής σύνδεσης.
Γιατί είναι κρίσιμος για τη Ρωσία
Για τη Ρωσία, ο Βερίγγειος είναι η ανατολική έξοδος της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού.
Η Μόσχα αντιμετωπίζει την Αρκτική ως στρατηγικό βάθος. Εκεί βρίσκονται ενεργειακοί πόροι, ορυκτά, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, λιμάνια, παγοθραυστικοί στόλοι και μελλοντικές εμπορικές διαδρομές.
Η Βόρεια Θαλάσσια Οδός, κατά μήκος των ρωσικών αρκτικών ακτών, είναι για τη Μόσχα εργαλείο κυριαρχίας. Αν καταφέρει να την κάνει πιο ασφαλή και εμπορικά προβλέψιμη, η Ρωσία θα μπορεί να ελέγχει ροές, να εισπράττει τέλη, να στηρίζει ενεργειακά projects και να αναπτύσσει την αραιοκατοικημένη Άπω Ανατολή της.
Ο Βερίγγειος είναι το άκρο αυτής της στρατηγικής. Ό,τι βγαίνει από τη ρωσική Αρκτική προς τον Ειρηνικό περνά από εκεί.
Γι’ αυτό η περιοχή έχει διπλή σημασία για τη Μόσχα: οικονομική και στρατιωτική. Ο έλεγχος της κίνησης, η παρουσία της ακτοφυλακής, οι παγοθραυστικές δυνατότητες και οι υποδομές στη ρωσική Άπω Ανατολή αποτελούν μέρος της προσπάθειας να καταστεί η Αρκτική πραγματικός διάδρομος ισχύος.
Τι είναι ρεαλιστικό και τι παραμένει μακρινό
Η ιδέα της σήραγγας Ρωσίας – Αλάσκας πρέπει να διαβαστεί προσεκτικά.
Ρεαλιστικό είναι να υπάρξουν μελέτες, τεχνικές ομάδες, πολιτικές δηλώσεις, προκαταρκτικά σχέδια και επικοινωνιακή αξιοποίηση του project. Ρεαλιστικό είναι επίσης να χρησιμοποιηθεί η συζήτηση ως μήνυμα ότι Ρωσία και ΗΠΑ μπορούν, θεωρητικά, να συνεργαστούν σε μεγάλα έργα υποδομής.
Μακρινό και εξαιρετικά αβέβαιο είναι να περάσει το έργο στο στάδιο της κατασκευής.
Μια τέτοια σήραγγα δεν θα απαιτούσε μόνο διάνοιξη κάτω από έναν δύσκολο θαλάσσιο χώρο. Θα απαιτούσε σιδηροδρομικές και οδικές συνδέσεις σε περιοχές με ελάχιστες υποδομές, ενεργειακά δίκτυα, λιμάνια, τελωνειακούς μηχανισμούς, συνοριακή ασφάλεια, χρηματοδότηση δεκάδων ή και εκατοντάδων δισεκατομμυρίων και, κυρίως, σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Μόσχα.
Αυτό είναι το πραγματικό εμπόδιο. Όχι μόνο ο πάγος ή η απόσταση, αλλά η γεωπολιτική.
Σε μια περίοδο όπου οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τη Ρωσία ως στρατηγικό αντίπαλο, μια μόνιμη φυσική σύνδεση ανάμεσα στην Αλάσκα και τη Σιβηρία θα προκαλούσε τεράστια ερωτήματα ασφαλείας: στρατιωτική χρήση, τελωνειακός έλεγχος, κρίσιμες υποδομές, κυβερνοασφάλεια, κατασκοπεία και πολιτική εξάρτηση.
Άρα, η σήραγγα μπορεί να λειτουργεί σήμερα ως ισχυρό σύμβολο. Ως πραγματικό έργο, παραμένει πολύ μακριά.
Η Αρκτική ως νέα οικονομική περιφέρεια
Ο λόγος που ο Βερίγγειος αποκτά μεγαλύτερη σημασία είναι ότι αλλάζει η Αρκτική.
Η κλιματική αλλαγή μειώνει τη θαλάσσια παγοκάλυψη και επιμηκύνει την περίοδο ναυσιπλοΐας σε ορισμένες βόρειες διαδρομές. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αρκτική γίνεται εύκολη θάλασσα. Παραμένει ακριβή, επικίνδυνη, τεχνικά δύσκολη και περιβαλλοντικά ευαίσθητη.
Σημαίνει όμως ότι οι βόρειες διαδρομές μπαίνουν πλέον πιο σοβαρά στον παγκόσμιο σχεδιασμό.
Η Βόρεια Θαλάσσια Οδός δεν μπορεί να αντικαταστήσει σύντομα τη Διώρυγα του Σουέζ ή τα Στενά της Μάλακας. Δεν έχει αντίστοιχη πυκνότητα λιμανιών, εμπορίου και υπηρεσιών. Μπορεί όμως να εξελιχθεί σε εξειδικευμένο διάδρομο για ενέργεια, πρώτες ύλες, LNG, στρατηγικά φορτία και ορισμένες ροές ανάμεσα σε Ασία και Ευρώπη.
Σε αυτό το σύστημα, ο Βερίγγειος είναι η πύλη προς τον Ειρηνικό.
Ενέργεια, ορυκτά και κρίσιμες πρώτες ύλες
Η γεωοικονομία του Βερίγγειου δεν αφορά μόνο τη ναυτιλία. Η Αρκτική εκτιμάται ότι διαθέτει μεγάλα αποθέματα πετρελαίου, φυσικού αερίου και υγρών φυσικού αερίου. Παράλληλα, η ευρύτερη βόρεια ζώνη αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον για κρίσιμα μέταλλα, σπάνιες γαίες, χαλκό, νικέλιο και άλλες πρώτες ύλες που συνδέονται με την ενεργειακή μετάβαση και τη βιομηχανική ασφάλεια.
Δεν σημαίνει ότι όλα αυτά μπορούν να αξιοποιηθούν εύκολα. Η εξόρυξη στην Αρκτική είναι ακριβή, τεχνικά απαιτητική και περιβαλλοντικά επικίνδυνη. Σημαίνει όμως ότι η περιοχή έχει στρατηγικό βάρος δεκαετιών.
Για τη Ρωσία, η Αρκτική είναι προέκταση της ενεργειακής της οικονομίας. Για τις ΗΠΑ, η Αλάσκα συνδέεται με πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ορυκτά, αλιεία και στρατιωτική παρουσία. Για την Κίνα, η περιοχή είναι πιθανή πηγή πρώτων υλών και εναλλακτική εμπορική διαδρομή.
Ο Βερίγγειος δεν είναι ο ίδιος κοίτασμα. Είναι όμως πέρασμα που συνδέει αυτούς τους πόρους με τον Ειρηνικό.
Η παγκόσμια σημασία του Βερίγγειου
Για τον υπόλοιπο κόσμο, ο Βερίγγειος έχει τρεις πρακτικές σημασίες.
- Πρώτον, μπορεί να γίνει κόμβος νέων εμπορικών επιλογών. Αν οι αρκτικές διαδρομές γίνουν πιο αξιόπιστες, θα προστεθεί ένας βόρειος διάδρομος στο παγκόσμιο εμπόριο.
- Δεύτερον, είναι σημείο στρατηγικού ανταγωνισμού. Ρωσία, ΗΠΑ, Κίνα, Καναδάς και ευρωπαϊκά κράτη παρακολουθούν την Αρκτική όχι ως απομονωμένη περιοχή, αλλά ως πεδίο μελλοντικής ισχύος.
- Τρίτον, είναι περιβαλλοντικός χώρος υψηλού ρίσκου. Περισσότερη ναυσιπλοΐα σημαίνει μεγαλύτερη πιθανότητα ατυχημάτων, διαρροών, επιβάρυνσης θαλάσσιων οικοσυστημάτων και πίεσης σε αυτόχθονες κοινότητες.
Η Αρκτική δεν είναι κενός χάρτης. Είναι κατοικημένος και ευαίσθητος χώρος, όπου ένα μεγάλο λάθος μπορεί να έχει συνέπειες που δύσκολα διορθώνονται.
Το δίλημμα των ΗΠΑ και της Ρωσίας
Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να αφήσουν τη Ρωσία και την Κίνα να καθορίσουν μόνες τους το μέλλον της Αρκτικής. Γι’ αυτό χρειάζονται υποδομές, παγοθραυστικά, λιμάνια, στρατιωτική παρουσία και τεχνολογική επιτήρηση.
Την ίδια στιγμή, όμως, μια φυσική σύνδεση με τη Ρωσία μέσω σήραγγας θα δημιουργούσε περισσότερα ερωτήματα ασφαλείας από όσα θα έλυνε, τουλάχιστον στο σημερινό πολιτικό περιβάλλον.
Η Ρωσία, από την άλλη, θέλει να εμφανίσει την Αρκτική ως πεδίο ανάπτυξης και όχι μόνο αντιπαράθεσης. Η ιδέα της σήραγγας τη βοηθά να προβάλει εικόνα μεγάλης δύναμης που σχεδιάζει έργα παγκόσμιας εμβέλειας, ακόμη και υπό καθεστώς κυρώσεων και διεθνούς πίεσης.
Το πρόβλημα για τη Μόσχα είναι ότι τέτοιου μεγέθους έργα απαιτούν κεφάλαια, τεχνολογία και συνεργασία που σήμερα είναι δύσκολο να εξασφαλιστούν.
Το συμπέρασμα
Ο Βερίγγειος Πορθμός είναι μικρός σε πλάτος, αλλά τεράστιος σε σημασία. Για τις ΗΠΑ, είναι η βόρεια πύλη προς την Αρκτική, ο χώρος παρακολούθησης της Ρωσίας και το σημείο από όπου θα κριθεί η αμερικανική παρουσία στις νέες βόρειες διαδρομές. Για τη Ρωσία, είναι η ανατολική έξοδος της Βόρειας Θαλάσσιας Οδού και κρίσιμο εργαλείο για την οικονομική και στρατιωτική αξιοποίηση της Αρκτικής. Για τον κόσμο, είναι πιθανή είσοδος σε μια εποχή όπου το εμπόριο, η ενέργεια, οι πρώτες ύλες και οι στρατιωτικές ισορροπίες μετακινούνται σταδιακά προς τον Βορρά.
Η σήραγγα Ρωσίας – Αλάσκας μπορεί να μείνει σχέδιο πάνω σε χάρτες. Μπορεί να λειτουργήσει ως διπλωματικό πυροτέχνημα. Μπορεί, σε ένα πολύ διαφορετικό πολιτικό μέλλον, να γίνει έργο ιστορικής σημασίας. Όμως ο Βερίγγειος δεν χρειάζεται τη σήραγγα για να είναι σημαντικός. Η σημασία του υπάρχει ήδη. Και όσο η Αρκτική γίνεται πιο εμπορική, πιο στρατιωτικοποιημένη και πιο ανταγωνιστική, αυτό το στενό πέρασμα ανάμεσα στη Ρωσία και την Αλάσκα θα βρίσκεται όλο και πιο ψηλά στον παγκόσμιο γεωοικονομικό χάρτη.
