Περίπου μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση που ανέτρεψε τη μοναρχία του Ιράν, ορισμένοι πρώην αριστεροί υποστηρικτές της πλέον στηρίζουν τον Ρεζά Παχλαβί, γιο του Σάχη που έριξαν από την εξουσία της χώρας τους.
Κάποτε, νέοι επαναστάτες του 1979, με απόψεις διαμορφωμένες από τα ιδεολογικά ρεύματα της τότε εποχής, μιλούσαν για κοινωνική δικαιοσύνη και αντιιμπεριαλιστικό αγώνα. Πεπεισμένοι ότι κατέλυαν ένα σύστημα που δεν μπορούσε να μεταρρυθμιστεί, βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν και εξορίστηκαν. Για αυτούς, το Ιράν του Σάχη ήταν βαθιά διεφθαρμένο, και ακόμη και η ίδια η ιδέα της μοναρχίας αντιβαλλόταν στις θεμελιώδεις πεποιθήσεις τους.
Σήμερα, αρκετοί από αυτούς που ανέτρεψαν τον Σάχη υποστηρίζουν ανοιχτά τον γιο του, κίνηση που κάποτε φαινόταν αδιανόητη.
Για τον Ιράζ Μεσντάγκι, αυτό το συμπέρασμα διαμορφώθηκε από μια ζωή που αντικατοπτρίζει τις αντιφάσεις του σύγχρονου Ιράν. Γεννημένος στην Τεχεράνη το 1960, άρχισε να δραστηριοποιείται πολιτικά ως έφηβος, ταξιδεύοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες για να συνεργαστεί με την Ομοσπονδία Ιρανών Φοιτητών, πριν επιστρέψει μετά την επανάσταση.
Μέσα σε λίγα χρόνια, φυλακίστηκε, πρώτα στο Γκεζέλ Χεσάρ, μετά στο Εβίν και στο Γκοχαρντάστ, περνώντας πάνω από μια δεκαετία πίσω από τα σίδερα της φυλακής το διάστημα 1981-1991.
Μάλιστα, επέζησε των μαζικών εκτελέσεων πολιτικών κρατουμένων το 1988, ενός από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ενώ αργότερα κατέγραψε εκείνα τα χρόνια σε δεκάδες βιβλία που έγραψε. Μετά την αποφυλάκισή του, εγκατέλειψε το Ιράν και τελικά εγκαταστάθηκε στη Σουηδία, όπου συνέχισε το έργο του σε διεθνείς οργανισμούς, όπως το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, ο Διεθνής Οργανισμός Εργασίας και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Όσον αφορά την πολιτική πορεία, αρχικά συντάχθηκε με την κομμουνιστική οργάνωση Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ (MEK), που αργότερα μετατράπηκε σε έναν από τους σφοδρότερους επικριτές της. Ωστόσο, την περασμένη εβδομάδα, ο εξόριστος πρίγκιπας του Ιράν Ρεζά Παχλαβί τον όρισε μέλος της Επιτροπής Σύνταξης Κανονισμών για τη Μεταβατική Δικαιοσύνη, μαζί με τη νομπελίστα Σιρίν Εμπάντι.
Για τον Μεσντάγκι, αυτή η στροφή δεν υπόκειται σε εύκολη ιδεολογική κατηγοριοποίηση. «Δεν είμαι Ρεπουμπλικανός, δεν είμαι μοναρχικός», δήλωσε στην εφημερίδα The Jerusalem Post. «Αυτό δεν έχει σημασία για μένα. Αυτό που έχει σημασία για μένα είναι το πώς θέλουμε να ξαναχτίσουμε το Ιράν».
Γιατί κάποιος να αλλάξει άποψη
Η The Jerusalem Post έγραψε ότι για να κατανοήσουμε πώς προσωπικότητες όπως ο Μεσντάγκι έφτασαν σε αυτό το σημείο, πρέπει να επιστρέψουμε στο κλίμα της δεκαετίας του 1970 στο Ιράν. Έναν κόσμο που διαμορφώθηκε από τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις επιρροές του Ψυχρού Πολέμου.
Στα πανεπιστήμια και στους πολιτικούς κύκλους, τα κυρίαρχα πλαίσια σκέψης ήταν ιδεολογικά. Η πολιτική ήταν καπιταλισμός εναντίον σοσιαλισμού, ιμπεριαλισμός εναντίον αντίστασης. Σε αυτό το περιβάλλον, η στενή σύμπραξη του Σάχη με τις Ηνωμένες Πολιτείες και οι διακριτικοί αλλά σημαντικοί δεσμοί του με το Ισραήλ τον τοποθετούσαν σταθερά στη λάθος πλευρά της ιστορίας στα μάτια πολλών Ιρανών αριστερών, οι οποίοι ακολουθούσαν τη στάση της Σοβιετικής Ένωσης υπέρ των αραβικών χωρών και το αντιαμερικανικό κλίμα.
Η Μαχσίντ Σεπέρι, η οποία άρχισε να δραστηριοποιείται πολιτικά εκείνη την εποχή, αναπολεί τη δική της συμμετοχή με μια αυστηρότητα που προκαλεί έκπληξη ακόμη και σήμερα. «Αν έπρεπε να περιγράψω τη συμμετοχή μου στην Ισλαμική Επανάσταση του 1979 με μια φράση, θα την αποκαλούσα καθαρή άγνοια», είπε χαρακτηριστικά.
Περιγράφοντας αυτό που αποκάλεσε άγνοια, δήλωσε ότι δεν ήταν απλώς η αδυναμία να κατανοήσουν οι τότε Ιρανοί αριστεροί την κοσμοθεωρία του Χομεϊνί, αλλά μια βαθύτερη αδιαφορία για το τι τελικά θα έφερνε η επανάσταση, καθώς και για όσα είχαν ήδη επιτευχθεί υπό την κυριαρχία των Παχλαβί.
«Η γενιά μου», είπε, «με τα καταστροφικά λάθη που κάναμε το 1979, συνέβαλε καταστροφικά στην καταστροφή της πατρίδας μας».
Επίσης, ο Χοσεΐν Μαλέκι, ο οποίος πέρασε χρόνια ως πολιτικός κρατούμενος, αναπολώντας το παρελθόν, περιέγραψε μια πολιτική κουλτούρα που διαμορφώθηκε από ιδεολογική ακαμψία και ανισορροπία στην ενημέρωση.
«Ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος περιστρεφόταν γύρω από την κοινωνική δικαιοσύνη, με πλαίσιο τις έννοιες της “Αριστεράς” και της “Δεξιάς”. Οι γνώσεις και οι πληροφορίες που είχαμε σχετικά με την απόδοση της προηγούμενης κυβέρνησης ήταν σε μεγάλο βαθμό μονόπλευρες», είπε ο Μαλέκι.
Το αποτέλεσμα ήταν μια κοσμοθεωρία που άφηνε ελάχιστο περιθώριο για αποχρώσεις, πόσο μάλλον για μεταρρυθμίσεις. «Η επανάσταση του 1979 ήταν, στην πραγματικότητα, το αποτέλεσμα της κυριαρχίας της ιδεολογίας στην πολιτική».
Όταν η Αριστερά συνάντησε τον πολιτικό Ισλάμ
Εκείνη την εποχή, η συμμαχία Αριστεράς και πολιτικού Ισλάμ φαινόταν να έχει τακτικό χαρακτήρα. Οι κοσμικοί αριστεροί, οι ισλαμιστές και οι εθνικιστές ήταν ενωμένοι στην αντίθεσή τους προς τον Σάχη, παρότι οι μακροπρόθεσμες προοπτικές τους διέφεραν σημαντικά.
Εντούτοις, υπήρχαν κοινά σημεία αναφοράς που άμβλυναν αυτές τις διαφορές, με τρόπους που αργότερα θα αποδεικνύονταν καταστροφικοί.
«Η Αριστερά, ακόμη και εκείνη την εποχή, επικεντρωνόταν κυρίως στην καταπολέμηση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Ως αποτέλεσμα, οι θέσεις της συνάδουν απόλυτα με αυτές του ισλαμικού καθεστώτος», είπε η Μαχσίντ Σεπέρι.
Αυτή η σύγκλιση, είτε ήταν σκόπιμη είτε όχι, προσέδωσε στον πολιτικό Ισλάμ μια νομιμοποίηση και μια συμμαχία που, διαφορετικά, ίσως να δυσκολευόταν να συγκροτήσει.
Μόλις ανέλαβε την εξουσία, η Ισλαμική Δημοκρατία έδρασε αμέσως για να εξοντώσει τους πρώην συμμάχους της. Τα αριστερά κινήματα διαλύθηκαν, οι αριστεροί φυλακίστηκαν και χιλιάδες εκτελέστηκαν, πολλοί από τους οποίους ήταν οι ίδιοι οι επαναστάτες που είχαν συμβάλει στη δημιουργία του καθεστώτος.
Ο Μεσντάγκι ήταν ένας από αυτούς. Η αρχική του πολιτική προσχώρηση στο MEK, όπως ο ίδιος παραδέχεται πλέον, δεν ήταν τόσο θέμα πεποιθήσεων όσο θέμα περιστάσεων.
«Εκείνη την εποχή, υποστήριζα πολιτικά τους Μουτζαχεντίν, επειδή δεν υπήρχε άλλη επιλογή», είπε. Αυτό το συμπέρασμα θα οδηγούσε τελικά στη ρήξη του με την οργάνωση και με τα ιδεολογικά πλαίσια που κάποτε τον καθοδηγούσαν.
«Θα μπορούσαμε να είχαμε δώσει σε αυτό το σύστημα την ευκαιρία να μεταρρυθμιστεί»
Η κομμουνιστική οργάνωση Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ (MEK) είναι μία από τις λίγες ιρανικές οργανώσεις που ενσαρκώνουν τις αντιφάσεις της επαναστατικής εποχής του Ιράν.
Η οργάνωση, που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1960, συνδύαζε στοιχεία του μαρξισμού με την ισλαμιστική ιδεολογία, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως επαναστατική δύναμη ενάντια τόσο στον Σάχη όσο και στη δυτική επιρροή. Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1979, αποτέλεσε μέρος του ευρύτερου συνασπισμού που αντιτάχθηκε στη μοναρχία, προτού σύντομα έρθει σε ρήξη με το καθεστώς του Χομεϊνί.
Ακολούθησε μια βίαιη και αμφιλεγόμενη πορεία. Το MEK πραγματοποίησε επιθέσεις εντός του Ιράν, ενώ αργότερα συμμάχησε με τον Σαντάμ Χουσεΐν κατά τη διάρκεια του ιρανο-ιρακινού πολέμου, σε μια κίνηση που έπληξε ανεπανόρθωτα την εικόνα του στα μάτια των απλών Ιρανών. Με την πάροδο του χρόνου, εξελίχθηκε σε μια εξαιρετικά συγκεντρωτική οργάνωση.
Παραδείγματος χάριν, για τον Μεσντάγκι, ο οποίος κάποτε υποστήριζε την οργάνωση, το MEK αποτελεί πλέον τη συνέχεια της ίδιας της παθολογίας από την οποία προσπάθησε να ξεφύγει για δεκαετίες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένοι πρώην επαναστάτες έχουν αρχίσει να επανεξετάζουν το σύστημα στο οποίο κάποτε αντιτάχθηκαν. Δεν πρόκειται, επιμένουν, για ρομαντικοποίηση μιας εποχής που έχει περάσει. Πρόκειται για την αναγνώριση του γεγονότος ότι η εναλλακτική λύση που συνέβαλαν να δημιουργήσουν αποδείχθηκε πολύ πιο καταστροφική από εκείνη που κατέρριψαν.
«Ο Μοχάμεντ Ρεζά Σάχ έκανε λάθη και σίγουρα δεν ήταν χωρίς ελαττώματα. Αλλά θα μπορούσαμε να είχαμε δώσει σε αυτό το σύστημα την ευκαιρία να μεταρρυθμιστεί», είπε η Σεπέρι.
Γιατί όμως να στραφούν στον Ρεζά Παχλαβί; Ο γιος του έκπτωτου Σάχη υποστηρίζει σταθερά ότι η μορφή της μελλοντικής κυβέρνησης του Ιράν πρέπει να καθοριστεί από τον ιρανικό λαό μέσω δημοψηφίσματος. Η συγκεκριμένη θέση επιτρέπει να εμφανίζεται ως ενοποιητικός παράγοντας, ο οποίος όμως δεν προκαθορίζει το αποτέλεσμα, ενώ το «Σχέδιο Ευημερίας για το Ιράν» που έχει προτείνει αποτελεί το μοναδικό αξιοσημείωτο εναλλακτικό σχέδιο για το Ιράν που έχει υποβληθεί μέχρι στιγμής.
«Θα ψηφίσω υπέρ ενός συστήματος του οποίου το σύνταγμα βασίζεται στα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και την εδαφική ακεραιότητα», δήλωσε η Σεπέρι. Η μορφή, πρόσθεσε, είναι δευτερεύουσα σε σχέση με αυτά τα θεμέλια.
Ο Μαλέκι επισήμανε την ικανότητα του Παχλαβί να επικοινωνεί με διαφορετικά τμήματα της ιρανικής κοινωνίας – μεταξύ των πολιτικών ελίτ της διασποράς και του ευρύτερου κοινού στη χώρα – ως μια ιδιότητα που απουσιάζει εμφανώς από το τοπίο της αντιπολίτευσης.
«Είναι ένα εθνικό πλεονέκτημα που μπορεί να φέρει κοντά διαφορετικά τμήματα της κοινωνίας», δήλωσε.
Ο Μεσντάγκι, βασιζόμενος σε δεκαετίες εμπειρίας ως παρατηρητής του Ιράν, από τις φυλακές μέχρι τα διεθνή όργανα, διατυπώνει το επιχείρημά του με ακόμη πιο κατηγορηματικό τρόπο. «Ποιος μπορεί να φέρει σταθερότητα και ειρήνη;» ρώτησε ρητορικά. «Ο Ρεζά Παχλαβί και το πρόγραμμά του».
Αυτό δεν σημαίνει ότι μοιράζονται και όλοι οι Ιρανοί την ίδια άποψη. Ο σκεπτικισμός απέναντι στον Παχλαβί παραμένει, ιδίως μεταξύ εκείνων που φοβούνται την επιστροφή σε ένα καθεστώς συγκεντρωτικής εξουσίας ή που αμφισβητούν αν μια μεμονωμένη προσωπικότητα μπορεί να ενοποιήσει μια βαθιά διχασμένη αντιπολίτευση. Ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών του, υπάρχει η ρεαλιστική συνειδητοποίηση ότι οι προκλήσεις της μετάβασης θα είναι τεράστιες.
Όμως, για όσους έχουν διανύσει αυτή την ιδεολογική πορεία, η συζήτηση αφορά το μέλλον του Ιράν και το ποιος μπορεί να εξασφαλίσει καλύτερα αυτό το μέλλον, και όχι το αν κάποιος είναι αριστερός ή δεξιός, μοναρχικός ή δημοκρατικός. Έτσι, μεταξύ εκείνων που κάποτε πάλεψαν για να βάλουν τέλος στην κληρονομιά των Παχλαβί, αυτός αποτελεί πλέον τη μεγαλύτερη ελπίδα τους.
