Η έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης επισφραγίζει μια σημαντική μεταστροφή της πλευράς του Χαλίφα Χαφτάρ, η οποία επί επτά χρόνια αντιτασσόταν στη συμφωνία της Άγκυρας με την Τρίπολη.
Η Τουρκία επιδιώκει να αξιοποιήσει αυτή την αλλαγή στάσης για να ενισχύσει τα πολιτικά ερείσματα των θαλάσσιων διεκδικήσεών της στην Ανατολική Μεσόγειο και να διευρύνει τη στρατιωτική, ενεργειακή και οικονομική συνεργασία της με την ανατολική Λιβύη, δημιουργώντας νέα δεδομένα στις σχέσεις της Βεγγάζης με την Ελλάδα και την Αίγυπτο.
Η απόφαση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή προέρχεται από το Κοινοβούλιο που συνδέεται με τον στρατάρχη, Χαλίφα Χαφτάρ, τον αντίπαλο της κυβέρνησης της Τρίπολης, με την οποία η Άγκυρα υπέγραψε το μνημόνιο τον Νοέμβριο του 2019. Οι βουλευτές κατήργησαν παράλληλα τις αποφάσεις του 2020 με τις οποίες είχαν απορρίψει τις τουρκολιβυκές συμφωνίες και διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Τουρκία. Η αντικατάσταση, στις αρχές Οκτωβρίου, του επί χρόνια προέδρου της Βουλής Αγκίλα Σάλεχ, στενού συνομιλητή του Καΐρου, ήταν καθοριστική για την ανατροπή.
Ο Τούρκος πρόεδρος, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έκανε λόγο για «εξαιρετικά ευχάριστη είδηση», χαιρετίζοντας την απόφαση των Λίβυων βουλευτών. Ο πρόεδρος της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, Νουμάν Κουρτουλμούς, και ο εκπρόσωπος του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), Ομέρ Τσελίκ, παρουσίασαν την απόφαση ως επιβεβαίωση των τουρκικών αξιώσεων. Ακόμη πιο αποκαλυπτικός για τη στρατηγική σημασία που της αποδίδεται ήταν ο εθνικιστής κυβερνητικός εταίρος Ντεβλέτ Μπαχτσελί: «Η ιστορία άλλαξε, οι συνθήκες άλλαξαν, η Τουρκία ισχυροποιήθηκε». Στον φιλοκυβερνητικό Τύπο, η εξέλιξη αντιμετωπίζεται ήδη ως θρίαμβος της «Γαλάζιας Πατρίδας» και ήττα της Ελλάδας.
Πίσω από τους πανηγυρισμούς βρίσκεται μια βαθύτερη αλλαγή. Το 2019-2020, η τουρκική στρατιωτική επέμβαση απέτρεψε την κατάληψη της Τρίπολης από τις δυνάμεις του Χαφτάρ. Σήμερα, η Άγκυρα διατηρεί το στρατιωτικό της αποτύπωμα στη δυτική Λιβύη και ταυτόχρονα συνομιλεί με τον άλλοτε αντίπαλό της. Ο υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, συναντήθηκε τον Αύγουστο στη Βεγγάζη με τον Χαλίφα Χαφτάρ και τον γιο του Σαντάμ, ενώ έχουν γίνει και επαφές του επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραήμ Καλίν.
Στον τουρκικό και διεθνή Τύπο υπάρχουν αναφορές για προγράμματα εκπαίδευσης αξιωματικών της ανατολικής Λιβύης στην Τουρκία και συνεννοήσεις για στρατιωτικές εγκαταστάσεις και συστήματα επιτήρησης. Το Reuters εντόπισε, μέσω δορυφορικών εικόνων, μη επανδρωμένα αεροσκάφη στην αεροπορική βάση Αλ Χαντίμ, ορισμένα πιθανότατα τουρκικής κατασκευής, χωρίς να εξακριβώσει ποιος τα προμήθευσε. Η ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας στην ανατολική Λιβύη είναι πλέον ένα ρεαλιστικό ενδεχόμενο. Για την πλευρά Χαφτάρ, η προσέγγιση προσφέρει πρόσβαση στην τουρκική αμυντική τεχνογνωσία και τη δυνατότητα να διευρύνει τα περιθώρια ελιγμών της απέναντι στους παραδοσιακούς της εταίρους, την Αίγυπτο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και τη Ρωσία.
Αντίστοιχα συγκεκριμένα είναι τα οικονομικά συμφέροντα. Τουρκικές κατασκευαστικές εταιρείες έχουν ήδη συνάψει συμβάσεις για έργα ανοικοδόμησης στη Βεγγάζη, στο Τομπρούκ και σε άλλες πόλεις, συνεργαζόμενες με τον φορέα που διευθύνει ο Μπελκασέμ Χαφτάρ, επίσης γιος του στρατάρχη. Στην ενέργεια, η τουρκική κρατική TPAO υπέγραψε τον Ιούνιο του 2025 μνημόνιο με την Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης για γεωλογικές και γεωφυσικές μελέτες σε τέσσερις θαλάσσιες περιοχές. Η νέα πολιτική συναίνεση μπορεί να διευκολύνει την επέκταση των δραστηριοτήτων.
Για την Αθήνα, η εξέλιξη είναι διπλωματικά δυσάρεστη, παρ’ όλο δεν μεταβάλλει την ουσία των ελληνικών και ευρωπαϊκών νομικών αντιρρήσεων. Οι δίαυλοι της Αθήνας με την πλευρά Χαφτάρ δεν απέτρεψαν την απόφαση της Βουλής της Λιβύης. Ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, συναντήθηκε με τον στρατάρχη Χαφτάρ τον Μάρτιο, ενώ τον Ιούνιο υποδέχθηκε στην Αθήνα τον γιο του, Σαντάμ. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών επανέλαβε ότι το μνημόνιο παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας και ως τέτοιο παραμένει άκυρο.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης, σε ραδιοφωνική του συνέντευξη, ήταν σαφής ως προς τη θέση της Αθήνας: «Το μνημόνιο αυτό δεν πρόκειται να εφαρμοστεί για τον απλούστατο λόγο ότι δεν παράγει έννομα αποτελέσματα ως απολύτως αντίκειται στο διεθνές δίκαιο», δήλωσε, προαναγγέλλοντας διπλωματικές παρεμβάσεις προς εταίρους και συμμάχους για την αμφισβήτηση της συμφωνίας. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η Ελλάδα θα κινηθεί βάσει σχεδίου, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα διπλωματικά και νομικά μέσα για την προστασία των δικαιωμάτων της. Αναφερόμενος στην επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, επισήμανε ότι η χώρα διαθέτει το δικαίωμα να καθορίσει το εύρος τους έως τα 12 ναυτικά μίλια, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, και ότι θα το ασκήσει «με τον τρόπο και στο χρόνο που θα επιλέξει».
Στην αντίδραση της Αθήνας προστέθηκε η κατηγορηματική τοποθέτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλας, έθεσε το ζήτημα στον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, κατά τη συνάντησή τους στις Βρυξέλλες, επισημαίνοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Σε επίσημη δήλωση εκ μέρους της ΕΕ, χαρακτήρισε το μνημόνιο άκυρο και ανυπόστατο, τονίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη. Αντίστοιχη θέση είχαν διατυπώσει με κοινή δήλωσή τους η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, επαναβεβαιώνοντας την αλληλεγγύη της Ένωσης προς την Ελλάδα και την Κύπρο.
Παράλληλα, η Αθήνα έθεσε το ζήτημα και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, ενημέρωσε τα μέλη του Συμβουλίου κατά τη διάρκεια κλειστών διαβουλεύσεων, κατόπιν οδηγιών του Γιώργου Γεραπετρίτη. Στην ενημέρωση επισημάνθηκαν οι κίνδυνοι που ενέχει η απόφαση της λιβυκής Βουλής για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η θαλάσσια περιοχή «Νότια της Κρήτης ΙΙ», για την οποία η αμερικανική Chevron και η Helleniq Energy έχουν υπογράψει σύμβαση έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων με το ελληνικό Δημόσιο, επικαλύπτεται εν μέρει με τις θαλάσσιες διεκδικήσεις που αποτυπώνονται στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. H επικάλυψη αφορά περίπου το 20%-25% της έκτασης του συγκεκριμένου οικοπέδου.
Πιο σύνθετη είναι η θέση της Αιγύπτου, ιστορικού υποστηρικτή του Χαφτάρ. Το Κάιρο απέρριψε κατηγορηματικά την απόφαση της λιβυκής Βουλής, χαρακτηρίζοντας το τουρκολιβυκό μνημόνιο «απολύτως άκυρο» και χωρίς καμία νομική ισχύ. Στην ανακοίνωσή του, το αιγυπτιακό Υπουργείο Εξωτερικών υποστηρίζει και αυτό, όπως η Αθήνα, ότι η συμφωνία παραβιάζει το διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας στην ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα της, ενώ απορρίπτει οποιαδήποτε ενέργεια στηρίζεται στο μνημόνιο και θίγει τα δηλωμένα θαλάσσια όρια της Αιγύπτου. Παράλληλα, επιφυλάσσεται του δικαιώματός της να προστατεύει τα δικαιώματά της βάσει του Διεθνούς Δικαίου και να αντιμετωπίζει κάθε απόπειρα παραβίασής τους. Η απόφαση της Βουλής της Λιβύης προσθέτει έναν νέο παράγοντα στις ισορροπίες που επιχειρεί να διατηρήσει το Κάιρο, το οποίο αφενός έχει στενές σχέσεις με την πλευρά Χαφτάρ και αφετέρου, τα τελευταία χρόνια, έχει προχωρήσει σε εξομάλυνση των σχέσεών του με την Τουρκία.
