Ξυπνάς κουρασμένος. Κάθεσαι μπροστά στην οθόνη και ο αυχένας αρχίζει να πονάει πριν ακόμη φτάσει το μεσημέρι. Τα μηνύματα έρχονται το ένα μετά το άλλο. Το διάλειμμα αναβάλλεται. Το ωράριο τελειώνει, αλλά το μυαλό εξακολουθεί να βρίσκεται στη δουλειά. Την επόμενη ημέρα είσαι πάλι εκεί.
Παρόν. Αλλά είσαι καλά;
Για χρόνια, όταν μιλούσαμε για υγεία και ασφάλεια στην εργασία, η σκέψη πήγαινε κυρίως στα εργατικά ατυχήματα:
- ένα μηχάνημα,
- μια πτώση,
- μια επικίνδυνη ουσία,
- ένας τραυματισμός.
Όλα αυτά εξακολουθούν να έχουν τεράστια σημασία. Μόνο που η σύγχρονη συζήτηση για την επαγγελματική υγεία είναι πολύ μεγαλύτερη:
- Περιλαμβάνει το σώμα που μένει ακίνητο για ώρες.
- Τη μέση που πονάει.
- Τον εργαζόμενο σε βάρδια που παλεύει με τον ύπνο.
- Τον άνθρωπο που βρίσκεται συνεχώς υπό πίεση.
- Εκείνον που φοβάται να πει ότι δεν αντέχει άλλο.
- Και εκείνον που πηγαίνει στη δουλειά ακόμη και όταν η υγεία του δεν του επιτρέπει πραγματικά να λειτουργήσει.
Γιατί μια θέση εργασίας δεν πρέπει απλώς να μη μας τραυματίζει
Πρέπει να μας επιτρέπει να εργαζόμαστε χωρίς να πληρώνουμε την εργασία με την υγεία μας. Το 57% στην Ελλάδα μιλά για μεγάλη πίεση. Τα νεότερα ευρωπαϊκά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά.
Στο OSH Pulse 2025 του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (EU-OSHA), το 57% των εργαζομένων που συμμετείχαν στην έρευνα στην Ελλάδα δήλωσε ότι στην εργασία του εκτίθεται σε έντονη πίεση χρόνου ή υπερβολικό φόρτο. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 44%.
Στην ίδια ελληνική έρευνα, το 44% ανέφερε έλλειψη ανταμοιβής (όπως αμοιβή, επαγγελματικές προοπτικές ή αναγνώριση) σε σχέση με την προσπάθεια που καταβάλλει. Δεν μιλάμε πλέον για κάτι περιθωριακό.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, στην επικαιροποιημένη ενημέρωσή του για την ψυχική υγεία στην εργασία, αναγνωρίζει ότι κακές εργασιακές συνθήκες όπως:
- υπερβολικός φόρτος,
- χαμηλός έλεγχος πάνω στη δουλειά,
- εργασιακή ανασφάλεια,
- διακρίσεις και ανισότητες,
αποτελούν κινδύνους για την ψυχική υγεία.
Το σημαντικό είναι η οπτική: το εργασιακό στρες δεν είναι πάντα απλώς πρόβλημα του εργαζομένου που «δεν διαχειρίζεται καλά την πίεση». Μπορεί να είναι πρόβλημα του τρόπου με τον οποίο έχει σχεδιαστεί και οργανωθεί η ίδια η εργασία.
Δεν είναι μόνο το burnout
Η λέξη burnout έχει γίνει τόσο συνηθισμένη ώστε μερικές φορές χρησιμοποιείται για να περιγράψει σχεδόν κάθε δύσκολη ημέρα στη δουλειά. Όμως η υγεία στην εργασία δεν αρχίζει και τελειώνει εκεί.
Οι λεγόμενοι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων:
- τον υπερβολικό φόρτο,
- τις μη ρεαλιστικές προθεσμίες,
- την έλλειψη ελέγχου πάνω στην εργασία,
- την κακή επικοινωνία,
- την εργασιακή ανασφάλεια,
- τον εκφοβισμό,
- την παρενόχληση και τη βία.
Ο EU-OSHA επισημαίνει ότι οι κίνδυνοι αυτοί μπορούν να έχουν ψυχολογικές, κοινωνικές αλλά και σωματικές συνέπειες.
Στην ευρωπαϊκή έρευνα OSH Pulse του 2025, 29% των εργαζομένων ανέφερε στρες, κατάθλιψη ή άγχος που προκλήθηκε ή επιδεινώθηκε από την εργασία.
Και ο ΠΟΥ εκτιμά ότι παγκοσμίως 12 δισεκατομμύρια εργάσιμες ημέρες χάνονται κάθε χρόνο μόνο εξαιτίας της κατάθλιψης και του άγχους, με κόστος περίπου 1 τρισ. δολάρια ετησίως σε χαμένη παραγωγικότητα.
Πίσω όμως από το οικονομικό κόστος υπάρχει ένας άνθρωπος. Και το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσες ημέρες απουσίασε. Είναι και πώς ήταν τις ημέρες που πήγε κανονικά στη δουλειά.
Όταν είσαι στη δουλειά, αλλά δεν μπορείς πραγματικά να δουλέψεις
Υπάρχει ένας όρος που περιγράφει ακριβώς αυτή την κατάσταση: presenteeism: παρουσία στην εργασία παρά την ασθένεια ή τη μειωμένη ικανότητα να λειτουργήσει κάποιος αποτελεσματικά.
Ο εργαζόμενος δεν απουσιάζει:
- είναι στο γραφείο,
- στο κατάστημα,
- στο νοσοκομείο,
- στο εργοστάσιο ή
- συνδεδεμένος από το σπίτι.
Μόνο που δουλεύει ενώ είναι άρρωστος, εξαντλημένος ή ψυχικά επιβαρυμένος.
Μπορεί να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να χρειάζεται περισσότερο χρόνο, να κάνει περισσότερα λάθη ή απλώς να προσπαθεί να βγάλει τη μέρα.
Ο ίδιος ο ΠΟΥ συμπεριλαμβάνει το presenteeism (την παρουσία με μειωμένη απόδοση) στους τρόπους με τους οποίους η κακή ψυχική υγεία μεταφράζεται σε απώλεια παραγωγικότητας.
Και αυτό ανατρέπει μια παλιά αντίληψη: η παρουσία δεν είναι από μόνη της ένδειξη υγείας ούτε παραγωγικότητας. Μερικές φορές είναι απλώς ένδειξη ότι κάποιος κατάφερε να φτάσει μέχρι τη δουλειά.
Το σώμα κρατάει κι αυτό λογαριασμό
Η υγεία στην εργασία όμως δεν αφορά μόνο το μυαλό:
- Αφορά και τη μέση που μένει στην ίδια θέση για ώρες.
- Τον αυχένα που γέρνει προς την οθόνη.
- Τους ώμους, τα χέρια, τα γόνατα.
- Τον εργαζόμενο που επαναλαμβάνει την ίδια κίνηση εκατοντάδες φορές ή σηκώνει βάρη καθημερινά.
Τα μυοσκελετικά προβλήματα παραμένουν από τα σημαντικότερα προβλήματα υγείας που σχετίζονται με την εργασία στην Ευρώπη. Στα στοιχεία της European Working Conditions Survey 2024, πόνο στα άνω άκρα ανέφερε το 52,6% των εργαζομένων και πόνο στη μέση το 52,4%.
Και η εικόνα του «κινδύνου» έχει αλλάξει. Δεν χρειάζεται κάποιος να κάνει βαριά χειρωνακτική εργασία για να επιβαρύνεται μυοσκελετικά.
Στην ευρωπαϊκή έρευνα επιχειρήσεων ESENER 2024, η παρατεταμένη καθιστική θέση ήταν ο συχνότερα αναφερόμενος παράγοντας κινδύνου στους χώρους εργασίας, στο 64% των επιχειρήσεων, ενώ ακολουθούσαν οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις χεριών ή βραχιόνων με 63%.
Το γραφείο, επομένως, δεν είναι αυτομάτως ένα περιβάλλον χωρίς κινδύνους επειδή δεν έχει βαριά μηχανήματα.
Οι πολλές ώρες δεν είναι απλώς θέμα κούρασης
Υπάρχει όμως ένα ακόμη σημείο όπου η σχέση δουλειάς και υγείας γίνεται πολύ πιο σοβαρή: ο χρόνος.
Σε κοινή ανάλυση του ΠΟΥ και της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, η εργασία για 55 ή περισσότερες ώρες την εβδομάδα συσχετίστηκε, σε σύγκριση με 35–40 ώρες, με εκτιμώμενο 35% υψηλότερο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου και 17% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου από ισχαιμική καρδιοπάθεια.
Οι ερευνητές εκτίμησαν ότι οι πολλές ώρες εργασίας συνδέονταν με 745.000 θανάτους από εγκεφαλικό και ισχαιμική καρδιοπάθεια το 2016.
Χρειάζεται εδώ προσοχή: αυτά είναι παγκόσμια επιδημιολογικά δεδομένα και δεν σημαίνουν ότι μια δύσκολη εβδομάδα ή μερικές ώρες υπερωρίας θα προκαλέσουν καρδιακό επεισόδιο.
Το μήνυμα αφορά τη συστηματική, παρατεταμένη έκθεση σε πολύ μεγάλα ωράρια. Η ξεκούραση, λοιπόν, δεν είναι πολυτέλεια που έρχεται αφού τελειώσουν όλα. Είναι μέρος της υγείας.
Και μετά ήρθε η δουλειά που δεν τελειώνει όταν φεύγουμε
Το laptop κλείνει. Το κινητό όμως μένει ανοιχτό. Ένα email στις 21:40. Ένα μήνυμα στην ομαδική συνομιλία. Μια ειδοποίηση. Μια γρήγορη ματιά «μόνο για να ξέρω τι με περιμένει αύριο».
Η ψηφιακή εργασία έφερε τεράστιες δυνατότητες και μεγαλύτερη ευελιξία. Έφερε όμως και κάτι ακόμη: τη δυνατότητα η εργασία να μας ακολουθεί παντού.
Ο EU-OSHA εξετάζει πλέον συστηματικά τους κινδύνους της ψηφιοποίησης για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία, μεταξύ άλλων την επίδρασή της στον φόρτο και στην αυτονομία των εργαζομένων.
Η τηλεργασία, επομένως, δεν είναι από μόνη της ούτε καλή ούτε κακή για την υγεία. Μπορεί να μειώσει τις μετακινήσεις και να προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία.
Μπορεί όμως, όταν δεν υπάρχουν όρια, να θολώσει τη γραμμή ανάμεσα στον χρόνο εργασίας και στον χρόνο αποκατάστασης.
Το σπίτι μπορεί να γίνει γραφείο. Το δύσκολο είναι να μη γίνει όλη η ζωή ωράριο.
Η λύση δεν είναι ένα μάθημα yoga την Παρασκευή
Οι δράσεις ευεξίας μπορούν να είναι χρήσιμες:
- άσκηση,
- τεχνικές χαλάρωσης,
- υποστήριξη ψυχικής υγείας,
- προγράμματα διακοπής καπνίσματος ή
- καλύτερης διατροφής
μπορούν να έχουν θέση σε μια πραγματικά υγιή εργασιακή κουλτούρα.
Αλλά υπάρχει ένα όριο. Δεν μπορείς να ζητάς από έναν εργαζόμενο να μάθει να «διαχειρίζεται καλύτερα το στρες» όταν το πραγματικό πρόβλημα είναι ένας μόνιμα αδύνατος φόρτος εργασίας, η έλλειψη προσωπικού, ο εκφοβισμός ή η πλήρης απουσία ελέγχου πάνω στη δουλειά του.
Γι’ αυτό οι κατευθυντήριες οδηγίες του ΠΟΥ για την ψυχική υγεία στην εργασία δεν περιορίζονται σε παρεμβάσεις προς το άτομο.
Περιλαμβάνουν:
- οργανωτικές παρεμβάσεις,
- εκπαίδευση των managers,
- εκπαίδευση των εργαζομένων,
- υποστήριξη ανθρώπων με προβλήματα ψυχικής υγείας και
- προγράμματα επιστροφής στην εργασία.
Με απλά λόγια: δεν αρκεί να μάθουμε στον εργαζόμενο να αντέχει ένα προβληματικό περιβάλλον. Πρέπει να αλλάξουμε και το περιβάλλον.
Η πρόληψη δεν αφορά μόνο το κράνος και το πυροσβεστήρα
Αυτό αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να σκεφτόμαστε την ασφάλεια στην εργασία. Ένας ψυχοκοινωνικός κίνδυνος είναι επίσης επαγγελματικός κίνδυνος.
Ο EU-OSHA επισημαίνει ότι οι εργοδότες έχουν υποχρέωση να αξιολογούν τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους και να λαμβάνουν προληπτικά μέτρα για την προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων.
Και η κατεύθυνση αυτή φαίνεται πλέον καθαρά και στην Ελλάδα. Στο υλικό επιμόρφωσης της ελληνικής Επιθεώρησης Εργασίας για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία περιλαμβάνεται ρητά η πρόληψη ψυχοκοινωνικών κινδύνων, άγχους, εκφοβισμού, burnout, βίας και παρενόχλησης, μαζί με την οργάνωση του χρόνου εργασίας, την τηλεργασία και τους νέους κινδύνους από τις ψηφιακές τεχνολογίες:
- το κράνος προστατεύει το κεφάλι
- η εργονομία προστατεύει το σώμα
- αλλά και η σωστή στελέχωση,
- τα λογικά ωράρια,
- η σαφής επικοινωνία,
- ο σεβασμός και
- η δυνατότητα να μιλήσει κάποιος χωρίς φόβο
- αποτελούν κομμάτια της επαγγελματικής υγείας.
Η καλή δουλειά μπορεί να κάνει και καλό στην υγεία
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Η εργασία δεν είναι από τη φύση της εχθρός της υγείας. Ο ΠΟΥ τονίζει ότι η αξιοπρεπής εργασία μπορεί να προστατεύει την ψυχική υγεία.
Μπορεί να προσφέρει εισόδημα και ασφάλεια, καθημερινή δομή, κοινωνικές σχέσεις, αίσθηση σκοπού, ταυτότητας και επίτευξης.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να παρουσιάσουμε τη δουλειά σαν ασθένεια. Είναι να αναγνωρίσουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο εργαζόμαστε μπορεί είτε να στηρίζει είτε να υπονομεύει την υγεία μας.
Και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε μια εποχή κατά την οποία τα όρια ανάμεσα στην εργασία και στην προσωπική ζωή γίνονται όλο και πιο εύκολο να χαθούν.
