Υπάρχει ένα δίλημμα που επιστρέφει κάθε φορά που ο κόσμος μπαίνει σε ρυθμούς πολέμου. Πρόκειται για το μακροοικονομικό μοντέλο που αποδίδεται σαν δίλημμα «όπλα ή βούτυρο» (guns versus butter) και περιγράφει τη σύγκρουση στην κατανομή των κρατικών πόρων μεταξύ αμυντικών δαπανών («όπλα») και κοινωνικών παροχών/δημοσίων αγαθών («βούτυρο»). Το 2026, το ερώτημα αυτό δεν είναι θεωρητικό και το δίλημμα επανέρχεται.
Το ΔΝΤ, στο τελευταίο World Economic Outlook, εκτιμά ότι περίπου οι μισές χώρες του κόσμου έχουν αυξήσει τους αμυντικούς τους προϋπολογισμούς, με τις πωλήσεις όπλων από τις μεγαλύτερες αμυντικές εταιρείες να έχουν διπλασιαστεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες.
Τα ιστορικά δεδομένα του ΔΝΤ, από ανάλυση 164 χωρών μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είναι αποκαλυπτικά. Κάθε φορά που μια χώρα αυξάνει απότομα τις αμυντικές της δαπάνες, τα δημοσιονομικά ελλείμματα επιδεινώνονται, το δημόσιο χρέος αυξάνεται κατά περίπου 7 ποσοστιαίες μονάδες εντός 3 ετών και οι κοινωνικές δαπάνες συμπιέζονται. Σε συνθήκες ένοπλης σύρραξης, το κόστος γίνεται ακόμα βαρύτερο: το δημόσιο χρέος εκτινάσσεται κατά περίπου 14 ποσοστιαίες μονάδες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται ήδη σε αυτή την τροχιά. Οι αμυντικές δαπάνες στο σύνολο των 27 εκτιμώνται στα 381 δισ. ευρώ το 2025, αύξηση 11% σε σχέση με το προηγούμενο έτος και άλμα σχεδόν 63% σε σχέση με το 2020, λόγω κυρίως της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν περιπλέκει περαιτέρω την εικόνα, αναφέρει το CNBC.
Το ΔΝΤ εκτιμά παγκόσμια ανάπτυξη 3,1% για το 2026, με βάση το σενάριο μίας σχετικά σύντομης σε διάρκεια σύρραξης. Στο χειρότερο σενάριο, με τις τιμές ενέργειας να εκτοξεύονται 100-200%, η παγκόσμια ανάπτυξη θα υποχωρούσε στο 2%, οριακά πάνω από τα επίπεδα ύφεσης.
«Οι παγκόσμιες προοπτικές έχουν επιδεινωθεί απότομα μετά το ξέσπασμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή», ανέφερε το Ταμείο στην έκθεση. «Πριν από τον πόλεμο, ήμασταν έτοιμοι να αναβαθμίσουμε την πρόβλεψή μας για την παγκόσμια ανάπτυξη, αντανακλώντας τη συνεχιζόμενη δυναμική στην οικονομία που στηριζόταν από την άνθηση των επενδύσεων στην τεχνολογία, κάποια αποκλιμάκωση των εντάσεων στην εμπορική πολιτική, τη δημοσιονομική στήριξη και ευνοϊκές χρηματοπιστωτικές συνθήκες.»
Άμυνα ως ανάπτυξη
Ορισμένες κυβερνήσεις επιχειρούν να παρουσιάσουν τις αμυντικές δαπάνες ως αναπτυξιακό εργαλείο. Ο Γάλλος Υπουργός Οικονομικών Roland Lescure, μιλώντας στο CNBC στο περιθώριο των Εαρινών Συνεδριάσεων ΔΝΤ-Παγκόσμιας Τράπεζας στην Ουάσινγκτον, υποστήριξε ότι οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες μπορούν να δημιουργήσουν ένα «διπλό μέρισμα» ενισχύοντας την εθνική κυριαρχία και δημιουργώντας θέσεις εργασίας σε περιοχές που αισθάνθηκαν αποκλεισμένες από την παγκοσμιοποίηση.
«Η γεωπολιτική κατάσταση είναι σοβαρή. Πρέπει να είμαστε σοβαροί για την ασφάλειά μας», δήλωσε από την πλευρά του στο CNBC ο Πολωνός Υπουργός Οικονομικών Andrzej Domański, ο οποίος παραδέχτηκε ότι ο στόχος της χώρας για αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ «είναι μεγάλος» προσθέτοντας όμως ότι αυτή παραμένει η κορυφαία προτεραιότητα της κυβέρνησής του. Ο ίδιος δήλωσε ότι παρακολουθεί «πολύ στενά» το ενδεχόμενο η κοινωνική δυσαρέσκεια να εκδηλωθεί στις κάλπες.
Ο Ajay Banga, πρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας, παραδέχτηκε ότι η άμυνα έχει γίνει προτεραιότητα για πολλές χώρες, ενώ η αναπτυξιακή βοήθεια συρρικνώνεται. Παρ’ όλα αυτά, η Παγκόσμια Τράπεζα συγκέντρωσε πρόσφατα 100 δισ. δολάρια για τις φτωχότερες χώρες του κόσμου. Κεφάλαια που κατευθύνονται σε υγεία, εκπαίδευση και κλιματική ανθεκτικότητα.
«Σκεφτείτε το αδιανόητο και προετοιμαστείτε»
Το ΔΝΤ παραμένει επιφυλακτικό και προειδοποιεί. Η κλιμάκωση των αμυντικών δαπανών μπορεί βραχυπρόθεσμα να τονώσει την οικονομική δραστηριότητα, αλλά ταυτόχρονα φέρνει πληθωριστικές πιέσεις, επιδεινώνει τη δημοσιονομική βιωσιμότητα και κινδυνεύει να συμπιέσει τις κοινωνικές δαπάνες, με πιθανό αποτέλεσμα ακόμα και την κοινωνική αναταραχή.
Εξάλλου πρόσφατα, η γενική διευθύντρια του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου απηύθυνε ιδιαίτερα έντονη προειδοποίηση προς τους υπεύθυνους χάραξης οικονομικής πολιτικής σε διεθνές επίπεδο, επισημαίνοντας ότι το νέο γεωπολιτικό περιβάλλον απαιτεί διαφορετική προσέγγιση στον σχεδιασμό οικονομικής στρατηγικής.
Όπως είπε: «Η συμβουλή μου προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε αυτό το νέο παγκόσμιο περιβάλλον είναι να σκεφτούν το αδιανόητο και να προετοιμαστούν για αυτό».
