Προς το τέλος της βαδίζει μία από τις πιο σκοτεινές και πολιτικά φορτισμένες υποθέσεις που σημάδεψαν τις σχέσεις ΗΠΑ – Τουρκίας την τελευταία δεκαετία: το σκάνδαλο της Halkbank, της τουρκικής κρατικής τράπεζας που κατηγορήθηκε ότι βοήθησε το Ιράν να παρακάμψει τις αμερικανικές κυρώσεις.
Την ίδια στιγμή, ο Ρεζά Ζαράμπ, ο Τουρκοϊρανός έμπορος χρυσού που βρέθηκε στην καρδιά της υπόθεσης και μετατράπηκε από κατηγορούμενος σε βασικό μάρτυρα των αμερικανικών αρχών, αναμένεται να ακούσει την ποινή του στις 14 Ιουλίου σε ομοσπονδιακό δικαστήριο του Μανχάταν.
Η χρονική σύμπτωση δεν είναι τυχαία. Η ποινή του Ζαράμπ ορίζεται σχεδόν εννέα χρόνια μετά την ομολογία ενοχής του, σε μια περίοδο που η Ουάσινγκτον ζητά από το δικαστήριο να απορρίψει την ποινική υπόθεση κατά της Halkbank.
Για την Άγκυρα, πρόκειται για εξέλιξη μεγάλης πολιτικής σημασίας. Για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο φάκελος Halkbank ήταν επί χρόνια ένας εφιάλτης που απειλούσε να ξανανοίξει την υπόθεση διαφθοράς του 2013 και να αγγίξει το εσωτερικό του συστήματος εξουσίας του.
Τι προβλέπει η συμφωνία με τη Halkbank
Το αμερικανικό υπουργείο Δικαιοσύνης ζήτησε από τον δικαστή Ρίτσαρντ Μπέρμαν να απορρίψει την υπόθεση κατά της Halkbank, δηλώνοντας ότι δεν προτίθεται πλέον να συνεχίσει την ποινική δίωξη.
Η κίνηση αυτή έρχεται μετά τη συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Μάρτιο ανάμεσα στην τουρκική κρατική τράπεζα και την αμερικανική κυβέρνηση.
Η συμφωνία δεν προβλέπει πρόστιμο, ούτε απαιτεί από τη Halkbank να παραδεχθεί ποινική ευθύνη.
Αντίθετα, επιβάλλει στην τράπεζα να απέχει από συναλλαγές που θα μπορούσαν να ωφελήσουν το Ιράν και να τεθεί υπό εξωτερική παρακολούθηση για τη συμμόρφωσή της με τους κανόνες κατά του ξεπλύματος χρήματος και της παραβίασης κυρώσεων.
Η Halkbank ανέθεσε στην Ernst & Young να εξετάσει τις πολιτικές συμμόρφωσής της. Σύμφωνα με τους Αμερικανούς εισαγγελείς, ο έλεγχος δεν εντόπισε παραβιάσεις, ανοίγοντας τον δρόμο για την οριστική απόσυρση της υπόθεσης.
Το σχήμα των 20 δισ. δολαρίων
Η Halkbank είχε κατηγορηθεί το 2019, κατά την πρώτη θητεία Τραμπ, ότι συμμετείχε σε ένα πολύπλοκο σχήμα παράκαμψης των αμερικανικών κυρώσεων κατά του Ιράν.
Σύμφωνα με τις αμερικανικές αρχές, περίπου 20 δισ. δολάρια περιορισμένων ιρανικών κεφαλαίων μετακινήθηκαν μέσω της τράπεζας.
Τα έσοδα από ιρανικό πετρέλαιο και φυσικό αέριο, τα οποία είχαν παγώσει σε τουρκικούς λογαριασμούς λόγω των κυρώσεων, φέρονται να μετατρέπονταν σε χρυσό ή μετρητά και να διοχετεύονταν μέσω εταιρειών-βιτρίνα.
Σε άλλες περιπτώσεις, οι μεταφορές χρημάτων φέρονται να εμφανίζονταν ως εξαγωγές τροφίμων και φαρμάκων, ώστε να μοιάζουν νόμιμες στο πλαίσιο των ανθρωπιστικών εξαιρέσεων.
Για τις ΗΠΑ, η υπόθεση δεν ήταν μια απλή τραπεζική παράβαση. Αφορούσε την αξιοποίηση του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος για να αποκρυβεί η πραγματική φύση των συναλλαγών και να διευκολυνθεί η πρόσβαση του Ιράν σε κεφάλαια που θα έπρεπε να παραμένουν δεσμευμένα.
Ο μυστηριώδης Ρεζά Ζαράμπ
Στο κέντρο του σχήματος βρέθηκε ο Ρεζά Ζαράμπ, επιχειρηματίας γεννημένος στο Ιράν, με δράση στην Τουρκία και ισχυρές διασυνδέσεις σε πολιτικούς, τραπεζικούς και επιχειρηματικούς κύκλους.
Ο Ζαράμπ συνελήφθη στις ΗΠΑ το 2016 και κατηγορήθηκε για παραβίαση κυρώσεων, τραπεζική απάτη και ξέπλυμα χρήματος.
Η υπόθεση άλλαξε πορεία όταν αποφάσισε να ομολογήσει την ενοχή του και να συνεργαστεί με τις αμερικανικές αρχές.
Από εκείνη τη στιγμή, ο Ζαράμπ δεν ήταν πια απλώς ένας κατηγορούμενος. Έγινε ο άνθρωπος που μπορούσε να περιγράψει εκ των έσω τον μηχανισμό, τα πρόσωπα, τις διαδρομές του χρήματος και τις πολιτικές προστασίες που, σύμφωνα με την αμερικανική εκδοχή, επέτρεψαν στο σχήμα να λειτουργεί επί χρόνια.
Η κατάθεση που τρόμαξε την Άγκυρα
Στη δίκη του πρώην στελέχους της Halkbank, Μεχμέτ Χακάν Ατίλα, ο Ζαράμπ κατέθεσε ως μάρτυρας κατηγορίας.
Ο Ατίλα καταδικάστηκε το 2018 για συμμετοχή στο σχήμα παράκαμψης των κυρώσεων και επέστρεψε αργότερα στην Τουρκία, αφού εξέτισε ποινή σε αμερικανική φυλακή.
Η κατάθεση Ζαράμπ είχε προκαλέσει σοκ στην Τουρκία, καθώς δεν περιορίστηκε σε τραπεζικές λεπτομέρειες.
Αναφέρθηκε σε δωροδοκίες, πολιτική κάλυψη και εμπλοκή υψηλόβαθμων αξιωματούχων. Σύμφωνα με όσα είχαν παρουσιαστεί στη δίκη, ο Ζαράμπ υποστήριξε ότι πλήρωσε δεκάδες εκατομμύρια δολάρια σε μίζες για να συνεχιστεί το σχήμα.
Η υπόθεση έφερνε ξανά στο προσκήνιο το μεγάλο σκάνδαλο διαφθοράς του 2013 στην Τουρκία, στο οποίο είχαν εμπλακεί πρόσωπα κοντά στην τότε κυβέρνηση Ερντογάν.
Η σκιά πάνω από τον Ερντογάν
Δεν υπάρχει αμερικανική δικαστική καταδίκη σε βάρος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για την υπόθεση Ζαράμπ ή Halkbank.
Ωστόσο, η υπόθεση υπήρξε πολιτικά εκρηκτική, γιατί δημιούργησε την εντύπωση ότι ένα τόσο εκτεταμένο δίκτυο δύσκολα θα μπορούσε να λειτουργήσει επί χρόνια χωρίς υψηλού επιπέδου ανοχή, κάλυψη ή γνώση.
Η τουρκική κυβέρνηση είχε παρουσιάσει εξαρχής την υπόθεση ως πολιτικά υποκινούμενη, συνδέοντάς τη με κύκλους που, κατά την Άγκυρα, επιδίωκαν να πλήξουν την τουρκική οικονομία και τον ίδιο τον Ερντογάν.
Ο Τούρκος πρόεδρος είχε χαρακτηρίσει τη δίωξη της Halkbank «παράνομη» και «άσχημη», ενώ τουρκικές κυβερνητικές πηγές πίεζαν επί χρόνια την Ουάσινγκτον για να κλείσει ο φάκελος.
Ο ρόλος Τραμπ και το παρασκήνιο
Η υπόθεση είχε βαρύ διπλωματικό παρασκήνιο και κατά την πρώτη θητεία Τραμπ.
Ο Ρεζά Ζαράμπ είχε προσλάβει ως δικηγόρους τον Ρούντι Τζουλιάνι, πρώην δήμαρχο της Νέας Υόρκης και στενό συνεργάτη του Τραμπ, καθώς και τον πρώην γενικό εισαγγελέα των ΗΠΑ Μάικλ Μάκασεϊ.
Η παρουσία τους είχε προκαλέσει αίσθηση, καθώς θεωρήθηκε ότι επιχειρήθηκε παράλληλη πολιτικοδιπλωματική διαδρομή για τον χειρισμό της υπόθεσης, πέρα από την κλασική δικαστική διαδικασία.
Ο Ερντογάν είχε αναφέρει αργότερα ότι ο Τραμπ του είπε, σε συνάντηση στον Λευκό Οίκο και σε τηλεφωνική επικοινωνία, πως «το πρόβλημα της Halkbank τελείωσε» για τις ΗΠΑ.
Σήμερα, με την επιστροφή Τραμπ στην προεδρία και τη νέα προσπάθεια επαναπροσέγγισης με την Άγκυρα, η υπόθεση φαίνεται να κλείνει με τρόπο που εξυπηρετεί τη διπλωματική αποκλιμάκωση.
Δεν είναι αθώωση, είναι διευθέτηση
Η πιθανή απόρριψη της υπόθεσης κατά της Halkbank δεν σημαίνει ότι όσα προηγήθηκαν σβήνονται.
Η συμφωνία δεν αποτελεί αθώωση της τράπεζας. Αντίθετα, αποτελεί πρακτική διευθέτηση μιας πολύχρονης και κοστοβόρας σύγκρουσης, με την Ουάσινγκτον να επιλέγει την επιτήρηση και τη συμμόρφωση αντί της συνέχισης μιας ανοιχτής ποινικής σύγκρουσης με κρατική τράπεζα χώρας-συμμάχου στο ΝΑΤΟ.
Για την Τουρκία, το κλείσιμο του φακέλου αφαιρεί ένα χρόνιο βάρος από τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και ένα ευαίσθητο σημείο πίεσης πάνω στο τραπεζικό της σύστημα.
Για τον Ερντογάν, αποτελεί πολιτική ανάσα.
Για τον Ζαράμπ, όμως, η προσωπική δικαστική εκκρεμότητα δεν έχει τελειώσει.
Στις 14 Ιουλίου η ποινή Ζαράμπ
Ο Ρεζά Ζαράμπ θα βρεθεί στις 14 Ιουλίου ενώπιον του ομοσπονδιακού δικαστηρίου στο Μανχάταν για την επιμέτρηση της ποινής του.
Στις ΗΠΑ, οι συνεργαζόμενοι μάρτυρες συχνά καταδικάζονται αφού ολοκληρωθούν οι υποθέσεις στις οποίες ενδέχεται να χρειαστεί να καταθέσουν.
Η μεγάλη καθυστέρηση στην ποινή του Ζαράμπ δείχνει πόσο κεντρικός ήταν ο ρόλος του στην υπόθεση Halkbank.
Τώρα, καθώς η αμερικανική κυβέρνηση ζητά το κλείσιμο της δικογραφίας κατά της τράπεζας, ο ίδιος ετοιμάζεται να ακούσει την ποινή του σχεδόν εννέα χρόνια μετά την ομολογία του.
Η υπόθεση Halkbank μπορεί να οδεύει προς το τέλος της. Όμως το πολιτικό αποτύπωμα του φακέλου Ζαράμπ θα παραμείνει βαρύ για την Τουρκία και τον Ερντογάν.
