Όποιος περνά ώρα στο διαδίκτυο αναζητώντας αστείο περιεχόμενο, αργά ή γρήγορα θα συναντήσει το έργο του Vladimir Shmondenko, του φαρσέρ που είναι γνωστός ως Anatoly και έχει δημιουργήσει ένα πιστό κοινό σε TikTok και YouTube. Πέρα από το εάν κάποιος βρίσκει αστείες ή όχι τις φάρσες του Anatoly σε γυμναστήρια, μια πιο προσεκτική ματιά σε αυτές μπορεί να αποδειχτεί ιδιαίτερα διδακτική για την ψυχολογία του γέλιου…

H Θεωρία της Αμοιβαίας Ευαλωτότητας

Η Θεωρία της Αμοιβαίας Ευαλωτότητας, όπως επισημαίνεται σε σχετικό δημοσίευμα στο Psychology Today, παρέχει μια διαφορετική προσέγγιση για το γέλιο και το χιούμορ. Αντί να το ορίζει ως απλή αντίδραση σε κάτι απρόσμενο, ως εκτόνωση έντασης ή ως ένδειξη ανωτερότητας, το ορίζει «φωνητική επιβεβαίωση αμοιβαίας ευαλωτότητας». Με άλλα λόγια, το γέλιο μας είναι μια υπενθύμιση του ενός προς τον άλλον ότι όλοι μοιραζόμαστε αδυναμίες, περιορισμούς και στιγμές αμηχανίας.

Σύμφωνα με τη θεωρία, κάθε γέλιο εκπορεύεται από την αντίληψη μιας μορφής ευαλωτότητας ή μιας μικρής μεταβολής στο κοινωνικό στάτους. Για παράδειγμα, αν ένας φίλος γλιστρήσει στον πάγο και γελάσουμε, δεν το κάνουμε για να τον κοροϊδέψουμε, αλλά για να δείξουμε ότι αναγνωρίζουμε πως κάτι παρόμοιο θα μπορούσε να συμβεί και σε εμάς. Το γέλιο λειτουργεί έτσι καθησυχαστικά και διατηρεί τη σχέση ισορροπημένη. Αντίστοιχα, κάποιος μπορεί να γελάσει με τον εαυτό του για να δείξει ότι δεν παίρνει υπερβολικά σοβαρά το προσωρινό του «στραβοπάτημα».

Οι τέσσερις τύποι γέλιου στη Θεωρία της Αμοιβαίας Ευαλωτότητας

Βάσει της Θεωρία της Αμοιβαίας Ευαλωτότητας υπάρχουν τέσσερις «τύποι» γέλιου και κάθε τύπος συνδέεται με ένα διαφορετικό κίνητρο, αλλά με έναν κοινό παρονομαστή: Την επικοινωνία του μηνύματος ότι είμαστε όλοι, σε κάποιο βαθμό, ευάλωτοι.

Όταν αναδεικνύεται μια αδυναμία κάποιου άλλου με τρόπο που ρίχνει το κοινωνικό του κύρος, μπορούμε να απαντήσουμε με ένα «συμπονετικό γέλιο» που δείχνει ότι μοιραζόμαστε παρόμοιες ευαλωτότητες.

Αντίστοιχα, όταν εμείς οι ίδιοι αποτυγχάνουμε ή εκτιθέμεθα, το «αυτο-υποστηρικτικό γέλιο», υπενθυμίζει και στους άλλους ότι και εκείνοι έχουν όρια. Έτσι αποκαθίσταται η ισορροπία. Το βλέπουμε συχνά μετά από μια αμήχανη στιγμή, ειδικά όταν βρισκόμαστε ανάμεσα σε ανθρώπους που πιστεύουμε ότι θα δείξουν κατανόηση.

Υπάρχει και το «αυτο-υποτιμητικό γέλιο». Εμφανίζεται όταν το κύρος μας φουσκώνει υπερβολικά, για παράδειγμα όταν δεχόμαστε υπερβολικό έπαινο ή όταν κερδίζουμε ένα πλεονέκτημα από τύχη. Με αυτό το γέλιο δείχνουμε μετριοφροσύνη και προλαβαίνουμε την εντύπωση ότι είμαστε αλαζόνες.

Τέλος υπάρχει και το «υποτιμητικό γέλιο», δηλαδή το γέλιο που βάζει στη θέση τους όσους θεωρούν ότι το κύρος τους είναι υψηλότερο απ’ όσο πραγματικά είναι. Τους υπεροπτικούς, τους αυτάρεσκους, εκείνους που χρειάζονται μια υπενθύμιση ότι έχουν κι αυτοί αδυναμίες.

Οι φάρσες του Anatoly

Το «υποτιμητικό γέλιο» είναι και αυτό που ξεχωρίζει στο περιεχόμενο του Anatoly. Πρωταγωνιστές (θύματα) στις φάρσες είναι κυρίως άτομα με μεγάλη σωματική διάπλαση – αυταρέσκεια και έπαρση – που εμφανίζονται να υποτιμούν τον άλλον, έστω και με μια δόση «συμπάθειας», σε κάποιες περιπτώσεις.

Οι φάρσες ξεκινούν συνήθως με παρόμοιο μοτίβο. Ο Anatoly φορά ρούχα που κρύβουν τη δική του σωματική διάπλαση. Υποδύεται τον υπερφίαλο αρχάριο ή, πιο συχνά, τον καθαριστή του γυμναστηρίου.

Προσεγγίζει άτομα που σηκώνουν πολλά βάρη και με έναν άχαρο τρόπο ρωτάει εάν μπορεί και αυτός να τα σηκώσει τα ίδια κιλά. Αυτοί συνήθως χαμογελούν με μια δόση ειρωνείας και έπαρσης. Κάποιοι μπορεί και να τον συμβουλεύουν να μη το δοκιμάσει για να μη τραυματιστεί. Και τότε αντιστρέφει την κατάσταση. Πώς; Σηκώνοντας με ευκολία τα βάρη που αυτοί «παλεύουν» να σηκώσουν.

Σε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, πλησιάζει δύο θαμώνες γυμναστηρίου και τους ρωτά αν μπορεί να κάνει «ζέσταμα» μαζί τους. Εκείνοι γελούν, θεωρώντας ότι αστειεύεται. Πρόκειται για ένα ήπιο υποτιμητικό γέλιο: «Αποκλείεται να μπορεί να σηκώσει αυτά τα κιλά».

Όταν δηλώνει ότι θέλει να προσθέσει ακόμη περισσότερο βάρος στη μπάρα, το γέλιο γίνεται πιο έντονο. Στη συνέχεια, ο Anatoly τους δίνει να κρατήσουν λίγο τη σφουγγαρίστρα του. Όταν την πιάνουν διαπιστώνουν πως ζυγίζει πάνω από 30 κιλά και αυτό είναι το πρώτο ξάφνιασμα.

Ξαφνικά, η αυτάρεσκη έκφραση εξαφανίζεται από τα πρόσωπά τους. Δευτερόλεπτα αργότερα, τον βλέπουν αποσβολωμένοι να σηκώνει με άνεση το τεράστιο βάρος. Είχαν αποδώσει στον εαυτό τους υψηλότερο κύρος, βασισμένοι αποκλειστικά στην εξωτερική του εμφάνιση. Τώρα η απώλεια κύρους είναι δική τους και το κοινό αντιδρά με γέλιο.

Από την αλαζονεία στην ευαλωτότητα

Το ενδιαφέρον με τον Anatoly είναι ότι το γέλιο που προκαλεί δεν είναι σκληρό ή ταπεινωτικό. Δεν θυμίζει εκφοβισμό. Στρέφεται κυρίως σε άτομα που εμφανίζονται υπερβολικά σίγουρα για τον εαυτό τους ή είναι επιδεικτικά.

Κάποιοι αντιδρούν με ενόχληση, άλλοι με σύγχυση και οι περισσότεροι απλώς με χαμόγελο, ένδειξη ήπιας διασκέδασης. Όταν αποκαλύπτεται η λανθασμένη τους εκτίμηση, οι ίδιοι αναγνωρίζουν τη δική τους αλαζονεία. Παραδέχονται, έστω σιωπηρά, την ευαλωτότητά τους.

Αυτή η αυτογνωσία είναι που κερδίζει το κοινό. Οι θεατές ανταποκρίνονται με ανυψωτικό γέλιο, στηρίζοντας τη μεταστροφή τους. Και για όσους εκτιμούν ιδιαίτερα τον τρόπο που ο Anatoly οργανώνει τις φάρσες του, ίσως προστίθεται και μια δόση αυτο-ανυψωτικού γέλιου. Ένα χαμόγελο που λέει: «Κι εγώ θα μπορούσα να πέσω στην ίδια παγίδα».

Τελικά, οι φάρσες του Anatoly δεν είναι απλώς αστεία στιγμιότυπα στο γυμναστήριο. Είναι μικρά κοινωνικά πειράματα. Μας δείχνουν πώς το γέλιο ρυθμίζει το κύρος, αποκαθιστά ισορροπίες και μας υπενθυμίζει, με τον πιο ανάλαφρο τρόπο, ότι όλοι έχουμε τα όριά μας.