Μια μαύρη οθόνη, μια δημόσια συγγνώμη και η φράση «αυτό θα αλλάξει από σήμερα» σφράγισαν το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για τα ουγγρικά δημόσια μέσα ενημέρωσης.
Το M1, το κεντρικό ενημερωτικό κανάλι της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης, σταμάτησε προσωρινά να εκπέμπει δελτία ειδήσεων, καθώς η νέα κυβέρνηση του Πέτερ Μαγιάρ άρχισε την αναδιοργάνωση ενός μηχανισμού που επί των ημερών του Βίκτορ Όρμπαν είχε μετατραπεί σε βασικό εργαλείο κυβερνητικής προπαγάνδας. Αντί για ειδήσεις, οι τηλεθεατές είδαν ένα μήνυμα που αναγνώριζε ευθέως ότι τα δημόσια μέσα ψεύδονταν επί χρόνια.
«Τα δημόσια ΜΜΕ δεν μπορούν να ψεύδονται. Ζητάμε συγγνώμη, καθώς το έκαναν για πολλά χρόνια», ανέφερε το κείμενο στη μαύρη οθόνη. Η δημόσια ραδιοτηλεόραση ανακοίνωσε ότι περνά σε διαδικασία μεταμόρφωσης, με στόχο να γίνει ανεξάρτητη, αξιόπιστη και πραγματικά δημόσια.
Το τέλος της «μηχανής ψεμάτων» του Όρμπαν
Η προσωρινή διακοπή δεν ήταν μια τεχνική απόφαση. Ήταν μια συνειδητή πολιτική και συμβολική ρήξη με το σύστημα ενημέρωσης που οικοδόμησε ο Βίκτορ Όρμπαν κατά τη διάρκεια της 16ετούς παραμονής του στην εξουσία.
Υπό τη διακυβέρνηση του Fidesz, η δημόσια τηλεόραση, το κρατικό ραδιόφωνο και το εθνικό πρακτορείο ειδήσεων λειτουργούσαν επί χρόνια υπό ισχυρό κυβερνητικό έλεγχο. Δημοσιογραφικές έρευνες και διεθνείς οργανισμοί είχαν καταγράψει ένα περιβάλλον στο οποίο η διοίκηση των δημόσιων μέσων λάμβανε κατευθύνσεις για την προβολή θεμάτων που εξυπηρετούσαν την κυβέρνηση, ενώ οι πολιτικοί αντίπαλοι παρουσιάζονταν συστηματικά ως απειλές για τη χώρα.
Ο Πέτερ Μαγιάρ, ο οποίος έβαλε τέλος στην κυριαρχία του Όρμπαν στις εκλογές του Απριλίου, είχε χαρακτηρίσει το δίκτυο «εργοστάσιο ψεμάτων» και είχε υποσχεθεί ότι θα αποκαταστήσει τον δημόσιο χαρακτήρα του. Η μεταρρύθμιση των μέσων αποτέλεσε μία από τις βασικές προεκλογικές δεσμεύσεις του κόμματος Τίσα.
Το M1 σίγησε – Το Kossuth έμεινε χωρίς ειδήσεις
Η διακοπή επηρέασε τόσο την τηλεόραση όσο και το ραδιόφωνο. Ο ιστότοπος του M1 εμφάνισε επίσης μαύρη οθόνη, ενώ στη συχνότητα του ενημερωτικού ραδιοφώνου Kossuth άρχισε να μεταδίδεται προσωρινά το μουσικό πρόγραμμα του Bartók.
Η επανέναρξη του M1 προγραμματίστηκε για τις 19:56, ώρα που παραπέμπει ευθέως στην ουγγρική εξέγερση του 1956 κατά της σοβιετικής κυριαρχίας. Το κανάλι επέστρεψε προσωρινά με ταινίες και άλλες εκπομπές, αλλά χωρίς δελτία ειδήσεων, μέχρι να ολοκληρωθεί η αναδιοργάνωση της ενημερωτικής του λειτουργίας.
Η επιλογή του 19:56 επιχειρεί να συνδέσει τη μεταρρύθμιση με ένα ιστορικό σύμβολο εθνικής απελευθέρωσης. Αυτή τη φορά, όμως, το μήνυμα δεν αφορά ξένη στρατιωτική παρουσία, αλλά την απελευθέρωση της δημόσιας ενημέρωσης από τον κομματικό έλεγχο που επιβλήθηκε στο εσωτερικό της χώρας.
Η δημόσια συγγνώμη που ο Όρμπαν δεν περίμενε ποτέ να δει
Το πιο ηχηρό στοιχείο της ημέρας δεν ήταν η διακοπή της μετάδοσης, αλλά η παραδοχή ότι το δημόσιο σύστημα ενημέρωσης είχε προδώσει την αποστολή του.
Για χρόνια, η κυβέρνηση Όρμπαν υποστήριζε ότι τα δημόσια μέσα προστάτευαν την Ουγγαρία από την «ξένη επιρροή», τις Βρυξέλλες, τον Τζορτζ Σόρος, τους μετανάστες και τους πολιτικούς αντιπάλους του Fidesz. Στην πράξη, όμως, η ενημέρωση μετατράπηκε σε ένα κλειστό σύστημα αναπαραγωγής της κυβερνητικής γραμμής και στοχοποίησης όσων αμφισβητούσαν την εξουσία.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε επανειλημμένα διαπιστώσει ότι η Ουγγαρία δεν είχε σημειώσει πρόοδο στην ενίσχυση της ανεξάρτητης διοίκησης και της συντακτικής αυτονομίας των δημόσιων μέσων. Παράλληλα, μόλις το 25% των Ούγγρων δήλωνε εμπιστοσύνη στη δημόσια τηλεόραση και το ραδιόφωνο, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 48%.
Η μαύρη οθόνη ήταν, επομένως, κάτι περισσότερο από μια συγγνώμη. Ήταν δημόσια παραδοχή ότι ένας θεσμός που χρηματοδοτούνταν από όλους τους φορολογούμενους είχε υπηρετήσει επί χρόνια ένα κόμμα και έναν ηγέτη.
Ο Όρμπαν βλέπει «τυραννία» εκεί όπου χάνει τον έλεγχο
Ο Βίκτορ Όρμπαν αντέδρασε καταγγέλλοντας την απόφαση ως ένα ακόμη δείγμα της «τυραννίας του Τίσα». Κάλεσε μάλιστα όσους «ενδιαφέρονται για την αλήθεια» να παρακολουθήσουν το ιδιωτικό Hír TV, μέσο που συνδέεται πολιτικά με το Fidesz.
Η αντίδρασή του είναι αποκαλυπτική. Ο πολιτικός που πέρασε χρόνια υπονομεύοντας την πολυφωνία, συγκεντρώνοντας τον έλεγχο της ενημέρωσης και παρουσιάζοντας την κομματική γραμμή ως αντικειμενική αλήθεια, εμφανίζεται τώρα ως υπερασπιστής της ελευθερίας του Τύπου επειδή έχασε τον έλεγχο της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης.
Το πρόβλημα για τον πρώην πρωθυπουργό δεν είναι ότι τα δημόσια μέσα σταμάτησαν να ενημερώνουν. Είναι ότι σταμάτησαν να ενημερώνουν με τους δικούς του όρους.
Ένα μιντιακό σύστημα φτιαγμένο για να κρατά τον Όρμπαν στην εξουσία
Η κυριαρχία του Όρμπαν δεν στηρίχθηκε μόνο στις εκλογές ή στην κομματική του οργάνωση. Στηρίχθηκε και στη σταδιακή κατασκευή ενός μιντιακού περιβάλλοντος στο οποίο η κυβέρνηση είχε δυσανάλογη πρόσβαση, ενώ τα ανεξάρτητα μέσα αντιμετώπιζαν οικονομικές, θεσμικές και πολιτικές πιέσεις.
Οι Reporters Without Borders έχουν περιγράψει τον Όρμπαν ως πρωταγωνιστή μιας συστηματικής επίθεσης κατά της πολυφωνίας, επισημαίνοντας ότι η δημόσια ραδιοτηλεόραση μετατράπηκε σε όργανο προπαγάνδας και ότι πολλά ιδιωτικά μέσα είτε υποτάχθηκαν είτε περιθωριοποιήθηκαν.
Η πτώση του Fidesz αποκάλυψε πόσο εξαρτημένο ήταν αυτό το οικοδόμημα από την κρατική εξουσία και το δημόσιο χρήμα. Μετά τις εκλογές άρχισαν αλλαγές στις διοικήσεις, αποχωρήσεις στελεχών που συνδέονταν με το προηγούμενο σύστημα και μια αισθητή μεταβολή στον τόνο μέσων που μέχρι τότε λειτουργούσαν ως φερέφωνα της κυβέρνησης.
«Αυτό θα αλλάξει από σήμερα»
Την απόφαση για τη διακοπή των ενημερωτικών εκπομπών έλαβε ο νέος προσωρινός γενικός διευθυντής του MTVA, Άντρας Χόρβατ.
Στην ανακοίνωση του ομίλου αναφέρεται ότι η μαύρη οθόνη συμβολίζει «το τέλος μιας εποχής», κατά την οποία τα κρατικά μέσα έχασαν τη βασική τους αποστολή: να ενημερώνουν το κοινό αξιόπιστα και αντικειμενικά.
«Αυτό θα αλλάξει από σήμερα», ήταν η καταληκτική φράση της ανακοίνωσης — μια ευθεία καταδίκη της κληρονομιάς που άφησε πίσω του ο Όρμπαν στον χώρο της ενημέρωσης.
