Σαν σήμερα, στις 4 Μαΐου 2001, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ έγινε ο πρώτος προκαθήμενος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας που επισκέφθηκε την Ελλάδα μετά από σχεδόν μία χιλιετία διχασμού – από το Σχίσμα του 1054. Το γεγονός, με έντονο συμβολισμό και ένταση, αποτέλεσε ορόσημο στις σχέσεις Ορθόδοξης και Καθολικής Εκκλησίας και προκάλεσε αναταράξεις εντός και εκτός Εκκλησίας.
Η επίσκεψη του Ποντίφικα στην Αθήνα, αν και παρουσιάστηκε ως πολιτική –ύστερα από πρόσκληση του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλου– ήταν ουσιαστικά μια θρησκευτική πράξη συμφιλίωσης. Ήταν ένα ταξίδι στα «βήματα του Αποστόλου Παύλου», όπως έλεγε ο ίδιος ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, που επέλεξε να καθίσει στο λόφο της Πνύκας δίπλα στον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο, στέλνοντας εικόνες με τεράστιο διεθνή συμβολισμό.
Οι αντιδράσεις, οι διαδηλώσεις και ο εκνευρισμός της Εκκλησίας
Η παρουσία του Πάπα στην Ελλάδα προκάλεσε αντιδράσεις: φανατικοί μοναχοί, παλαιοημερολογίτες και οργανώσεις διαμαρτύρονταν εντόνως, κάνοντας ακόμη και πορείες στο Σύνταγμα. Περισσότεροι από 170 ηγούμενοι είχαν στείλει επιστολές στον Αρχιεπίσκοπο χαρακτηρίζοντας τον Πάπα «ανεπιθύμητο». Στο παρασκήνιο, ο Χριστόδουλος –αν και θετικός στην προσέγγιση– έπρεπε να ισορροπήσει ανάμεσα στον θεσμικό του ρόλο και στην πίεση της ιεραρχίας.
Όπως αποκάλυψαν τότε τα ρεπορτάζ, ο Χριστόδουλος ζήτησε από τους δημοσιογράφους να μην προβάλλονται εικόνες διαμαρτυριών, ενώ επιχείρησε να καθησυχάσει τους κύκλους της Εκκλησίας, τονίζοντας πως η επίσκεψη γίνεται αποκλειστικά με πρόσκληση του κράτους και πως ο Πάπας έρχεται ως προσκυνητής και όχι ως επικεφαλής θρησκευτικής αποστολής.
Η συγγνώμη για την Άλωση και η «ανακάθαρση της μνήμης»
Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, μπροστά στο βλέμμα του Χριστόδουλου και των Ελλήνων, εξέφρασε δημόσια συγγνώμη για τη συμμετοχή Λατίνων στη Σταυροφορία του 1204 και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Χαρακτήρισε τη διαίρεση των Εκκλησιών «αμάρτημα στα μάτια του Θεού» και «σκάνδαλο για τον κόσμο». Ήταν μια ιστορική στιγμή –και όχι μόνο για την Ελλάδα– καθώς για πρώτη φορά Ποντίφικας έκανε ρητή αναφορά στις ευθύνες της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι στην Ορθοδοξία.
Ο Χριστόδουλος, αν και προσφώνησε τον Πάπα με αυστηρό τόνο για να κατευνάσει το εσωτερικό ακροατήριο, χειροκρότησε τη συγγνώμη και μίλησε για «ανακάθαρση της μνήμης» και υπέρβαση των τραυμάτων του παρελθόντος.
Το κοινό ανακοινωθέν – και τα μηνύματα για την ενότητα
Ακολούθησε κοινό ανακοινωθέν Χριστόδουλου και Πάπα με έξι σημεία-πυλώνες: καταδίκη του φανατισμού, σεβασμός στη διαφορετικότητα, αγώνας για παγκόσμια ειρήνη, υποστήριξη της Ολυμπιακής Εκεχειρίας ενόψει Αθήνας 2004, ανησυχία για την άνιση παγκοσμιοποίηση, και έκκληση για διατήρηση των χριστιανικών ριζών της Ευρώπης.
Ήταν μια πρωτοφανής δήλωση ενότητας, που τόνιζε: «Καταδικάζουμε κάθε καταφυγή στη βία, τον προσηλυτισμό και τον φανατισμό εν ονόματι των θρησκειών». Οι δύο άνδρες στάθηκαν μπροστά από το Βήμα του Αρείου Πάγου, το ίδιο σημείο όπου δίδαξε ο Απόστολος Παύλος.
