Η συζήτηση για μια νέα υποψηφιότητα του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αποκτά πλέον συγκεκριμένο εκλογικό ορίζοντα, σε μια συγκυρία κατά την οποία η τουρκική κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με το σκάνδαλο των επενδυτικών ταμείων και η αντιπολίτευση δέχεται νέες δικαστικές διώξεις και αστυνομικές επιχειρήσεις.
Η τοποθέτηση του προεδρικού συμβούλου, Μεχμέτ Ουτσούμ, για κάλπες την άνοιξη του 2028 δεν συνιστά ανακοίνωση εκλογών. Υποδεικνύει, όμως, τη συνταγματική διαδρομή που προκρίνεται στους κυβερνητικούς κύκλους, ώστε ο Ερντογάν να διεκδικήσει άλλη μία θητεία.
«Έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό ξεκαθαρίσει ότι οι εκλογές του 2028 θα διεξαχθούν τον Μάρτιο ή τον Απρίλιο», δήλωσε ο Ουτσούμ χθες, Πέμπτη, μιλώντας σε δημοσιογράφους στην Άγκυρα. Οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές προβλέπονται κανονικά για τον Μάιο του 2028. Η μετακίνησή τους κατά λίγες εβδομάδες πολιτικά δεν συνιστά πρόωρη προσφυγή στην κάλπη, τεχνικά όμως είναι. Εφόσον αποφασιστεί από την Εθνοσυνέλευση πριν από τη λήξη της θητείας, θα ενεργοποιήσει την εξαίρεση του άρθρου 116 του Συντάγματος, που επιτρέπει στον εν ενεργεία πρόεδρο να είναι ξανά υποψήφιος – εν προκειμένω στον Ερντογάν να διεκδικήσει τρίτη πενταετή θητεία υπό το ισχύον προεδρικό σύστημα.
Ο Ερντογάν εξελέγη πρόεδρος το 2014, πριν από τη συνταγματική μεταρρύθμιση του 2017, και επανεξελέγη το 2018 και το 2023. Η κυβερνητική ερμηνεία δεν προσμετρά την περίοδο πριν από την εφαρμογή του νέου προεδρικού συστήματος. Ακόμα και με αυτή την ανάγνωση, όμως, η σημερινή θεωρείται δεύτερη θητεία στο ισχύον καθεστώς. Για να είναι ξανά υποψήφιος απαιτείται απόφαση για πρόωρη προσφυγή στις κάλπες από την Εθνοσυνέλευση, με ενισχυμένη πλειοψηφία των 3/5 των μελών του Σώματος, δηλαδή 360 ψήφους σε σύνολο 600.
Ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, αρχηγός του ακροδεξιού εθνικιστικού Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης (MHP) και κυβερνητικός εταίρος του Τούρκου προέδρου, έχει ήδη ζητήσει η Εθνοσυνέλευση να αποφασίσει «στον κατάλληλο χρόνο» τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών, ώστε ο Ερντογάν να μπορέσει να είναι και πάλι υποψήφιος. Όμως, το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) και οι σύμμαχοί του διαθέτουν 331 έδρες. Λείπουν 29 ψήφοι, τις οποίες η κυβερνητική συμμαχία δεν μπορεί να εξασφαλίσει μόνη της.
Το δεύτερο σενάριο, της συνταγματικής αναθεώρησης που θα άλλαζε τον περιορισμό των προεδρικών θητειών, είναι πιο απαιτητικό. Μια τροποποίηση χρειάζεται τουλάχιστον 360 ψήφους και στη συνέχεια δημοψήφισμα. Με 400 ψήφους η συνταγματική αναθεώρηση μπορεί να εγκριθεί χωρίς υποχρεωτική προσφυγή σε δημοψήφισμα.
Έτσι, η επιλογή των πρόωρων εκλογών φαντάζει υπό τις παρούσες συνθήκες πιο διαχειρίσιμη, με το φιλοκουρδικό Κόμμα Ισότητας και Δημοκρατίας των Λαών (DEM) σε ρόλο ενδεχόμενου ρυθμιστή.
Η κουρδική παράμετρος αποκτά ιδιαίτερο βάρος λόγω της διαδικασίας επίλυσης του Κουρδικού Ζητήματος, την οποία η κυβέρνηση ονομάζει «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» και η οποία βρίσκεται εδώ και δύο χρόνια σε εξέλιξη.
Ο βουλευτής του DEM, Τζενγκίζ Τσαντάρ, μιλώντας στο κουρδικό Rûdaw, δεν προεξόφλησε υποστήριξη στον Ερντογάν. Συνέδεσε το ενδεχόμενο αυτό με δεσμεύσεις για τα δικαιώματα των Κούρδων στην Τουρκία και ιδιαίτερα με αλλαγές στα άρθρα 42 και 66 του Συντάγματος, που αφορούν την εκπαίδευση και τον ορισμό της ιθαγένειας. «Τότε θα εξετάζαμε την κατάσταση», ανέφερε, θέτοντας επίσης το ζήτημα της απελευθέρωσης του φυλακισμένου Κούρδου πολιτικού, Σελαχατίν Ντεμιρτάς, καθώς και της αποκατάστασης των αιρετών Κούρδων δημάρχων που παύθηκαν από τα καθήκοντά τους κατηγορούμενοι για δεσμούς με το PKK. Η ηγεσία του PKK, προχωράει αρκετά βήματα παραπάνω, θέτοντας ως όρο για να προχωρήσει η ειρηνευτική διαδικασία την απελευθέρωση του Αμπντουλάχ Οτζαλάν, ο οποίος βρίσκεται φυλακισμένος στο νησί Ιμραλί της Προποντίδας από το 1999.
Ο Ουτσούμ, εκτός από τον εκλογικό σχεδιασμό, έθεσε και θέμα συνταγματικής διαδικασίας, διαχωρίζοντας τη συνταγματική αναθεώρηση από την αντικατάσταση του ισχύοντος Συντάγματος, δηλαδή την υιοθέτηση, με δημοψήφισμα, ενός εξ ολοκλήρου νέου συνταγματικού κειμένου. Κατά την εκτίμησή του, η συζήτηση για νέο Σύνταγμα μπορεί να ωριμάσει μέσα στους επόμενους δεκαοκτώ μήνες, ενώ η υιοθέτησή του θα μπορούσε να αναληφθεί από την επόμενη Εθνοσυνέλευση, μετά τις εκλογές του 2028. Επέμεινε μάλιστα ότι ένα εξ ολοκλήρου νέο Σύνταγμα, σε αντίθεση με μια επιμέρους αναθεώρηση, θα πρέπει να τεθεί σε δημοψήφισμα ακόμα και αν εγκριθεί από συντριπτική κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Η κυβερνητική αναζήτηση ψήφων εξελίσσεται απέναντι σε μια αντιπολίτευση διαφορετική από εκείνη των τελευταίων εκλογών. Η δικαστική ακύρωση του συνεδρίου του 2023 στο Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (CHP) οδήγησε στην επαναφορά του πρώην προέδρου, Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, στην ηγεσία του κόμματος και, τον Ιούλιο, στη ρήξη με τον τότε πρόεδρό του, Οζγκιούρ Οζέλ. Ο τελευταίος ίδρυσε το Νέο Κόμμα (Yeni Parti), το οποίο με 91 βουλευτές αναδείχθηκε σε αξιωματική αντιπολίτευση, αφήνοντας στο CHP 44 έδρες.
Ο φυλακισμένος δήμαρχος Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, παραμένει τύποις η προεδρική επιλογή της πλευράς Οζέλ, αλλά η ακύρωση του πανεπιστημιακού του πτυχίου δημιουργεί σοβαρό νομικό εμπόδιο στην υποψηφιότητά του. Ο δήμαρχος Άγκυρας, Μανσούρ Γιαβάς, εξακολουθεί να συζητείται ως εναλλακτική επιλογή. Παράλληλα, η δυναμική παρουσία του Οζέλ στις μαζικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας τον έχει αναδείξει σε κεντρικό πρόσωπο της αντιπολιτευτικής κινητοποίησης και ισχυρό προεδρικό υποψήφιο της αντιπολίτευσης. Οι εισαγγελικές διώξεις σε βάρος αιρετών δημάρχων του CHP και η επακόλουθη παύση τους από τα καθήκοντά τους, από τη μια, και η «αυτομόληση» άλλων στο κυβερνητικό στρατόπεδο –υπό τον φόβο ότι θα υποστούν και οι ίδιοι διώξεις, όπως καταγγέλλεται– από την άλλη, συνθέτουν το πολιτικό πλαίσιο εντός του οποίου καλείται να δώσει τη μάχη του ενάντια στον Ερντογάν το μεγαλύτερο κόμμα της αντιπολίτευσης.
Στο οικονομικό πεδίο, το σκάνδαλο των επενδυτικών ταμείων έχει πλήξει την εμπιστοσύνη στην εποπτεία της κεφαλαιαγοράς. Οι τουρκικές αρχές διέταξαν την εκκαθάριση 131 επενδυτικών ταμείων, με περιουσιακά στοιχεία αξίας άνω των 20 δισ. δολαρίων και περίπου μισό εκατομμύριο επενδυτές, ενώ το πραγματικό ύψος των οικονομικών απωλειών παραμένει μέχρι στιγμής απροσδιόριστο.
Η έρευνα για ύποπτη χειραγώγηση μετοχών άγγιξε και πολιτικά πρόσωπα. Η αντιπρόεδρος του AKP και πρώην υπουργός Οικογένειας, Φατμά Μπετούλ Σαγιάν Καγιά, παραιτήθηκε από τα κομματικά της αξιώματα έπειτα από καταγγελίες ότι αποκόμισε τεράστια κέρδη από την πώληση μετοχών λίγο προτού ξεσπάσει η κρίση των επενδυτικών ταμείων.
Δημοσιογράφοι που ασχολήθηκαν με την υπόθεση συνελήφθησαν ή τέθηκαν σε κατ’ οίκον περιορισμό, με κατηγορίες σχετικές με τη διασπορά παραπλανητικών πληροφοριών.
Στις 14 Οκτωβρίου η αστυνομία πραγματοποίησε έφοδο στο Halk TV, ένα από τα σημαντικότερα αντιπολιτευόμενα τηλεοπτικά δίκτυα. Στο πλαίσιο ξεχωριστής έρευνας για καταγγελίες δωροδοκίας, νόθευσης διαγωνισμών και νομιμοποίησης εσόδων, εκδόθηκαν εντάλματα για 17 άτομα και διακόπηκε η μετάδοση του προγράμματος. Στον σταθμό διορίστηκε επίτροπος, πρακτική που έχει εφαρμοστεί τα τελευταία χρόνια και σε άλλες επιχειρήσεις των οποίων οι ιδιοκτήτες βρίσκονται αντιμέτωποι με ποινικές διώξεις. Ο ιδιοκτήτης, Τζαφέρ Μαχίρογλου, που ζει στο Λονδίνο, αρνείται τις κατηγορίες και χαρακτηρίζει την επέμβαση πολιτική. Η αστυνομική επιχείρηση εις βάρος του σταθμού έγινε την ίδια η μέρα που άρχιζε τη δικαστική απολογία του ο Ιμάμογλου και ακολούθησε τον αποκλεισμό λογαριασμών δημοσιογράφων και της πρόσβασης στο T24, έναν από τους σημαντικότερους ανεξάρτητους ενημερωτικούς ιστότοπους της Τουρκίας.
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο αρθρογράφος, Αϊντίν Ουνάλ, της φιλοκυβερνητικής Yeni Şafak, προειδοποιεί ότι εάν η κοινοβουλευτική ψηφοφορία για πρόωρες εκλογές μετατεθεί πολύ κοντά στην κανονική λήξη της προεδρικής θητείας και δεν συγκεντρωθούν οι 360 ψήφοι, δεν θα υπάρχει επαρκής χρόνος για να αντιμετωπιστεί το αδιέξοδο ως προς τη νέα υποψηφιότητα Ερντογάν. Για αυτό και εισηγείται την έγκαιρη διαμόρφωση των αναγκαίων κοινοβουλευτικών συμμαχιών, ώστε η απόφαση για πρόωρες εκλογές να ληφθεί αρκετά πριν από το 2028. Η τοποθέτηση του Ουτσούμ προσδιορίζει πλέον τον επιδιωκόμενο εκλογικό ορίζοντα, χωρίς ωστόσο να απαντά προς το παρόν στο βασικό πρόβλημα του κυβερνητικού συνασπισμού: την εξασφάλιση των 29 επιπλέον ψήφων που θα επιτρέψουν στον Ερντογάν να είναι ξανά υποψήφιος.
