Σημαντικές αλλαγές στη μεταναστευτική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης φέρνει η πολιτική συμφωνία που επετεύχθη αργά το βράδυ μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της ΕΕ για τον νέο κανονισμό επιστροφών. Η συμφωνία αφορά τους μετανάστες που δεν διαθέτουν δικαίωμα νόμιμης παραμονής στην Ένωση και παράλληλα ανοίγει τον δρόμο για τη δημιουργία ειδικών κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός ΕΕ.
Την επίτευξη της συμφωνίας χαιρέτισε ο Επίτροπος Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, ο οποίος με ανάρτησή του στην πλατφόρμα «Χ» υπογράμμισε ότι «οι νέοι κανόνες επιστροφής σηματοδοτούν ένα σημαντικό βήμα στη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού συστήματος διαχείρισης της μετανάστευσης, διότι με αυτούς τους κανόνες, έχουμε πλέον μεγαλύτερο έλεγχο ως προς το ποιος μπορεί να έρθει στην ΕΕ, ποιος μπορεί να παραμείνει και ποιος πρέπει να φύγει».
Η αναθεώρηση του πλαισίου επιστροφών αποτελεί βασικό πυλώνα του νέου Συμφώνου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο εγκρίθηκε το 2024.
Παρά τη βελτίωση που καταγράφηκε το 2025, όταν το ποσοστό επιστροφών ανήλθε στο 28%, το υψηλότερο επίπεδο της τελευταίας δεκαετίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση εκτιμά ότι οι πραγματικές επιστροφές παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο νέος κανονισμός παρέχει στα κράτη-μέλη τα αναγκαία μέσα για να προχωρούν σε πιο αποτελεσματικές επιστροφές, μέσω ταχύτερων και απλούστερων διαδικασιών, διασφαλίζοντας παράλληλα τον πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Παράλληλα, η Επιτροπή επισημαίνει ότι συνεχίζει τη συνεργασία με τρίτες χώρες, σε συντονισμό με τα κράτη-μέλη, με στόχο την αύξηση των επιστροφών μέσω εργαλείων όπως οι συμφωνίες επανεισδοχής, τα χρηματοδοτικά μέσα, οι θεωρήσεις εισόδου και η εμπορική πολιτική που εντάσσεται στη μεταναστευτική διπλωματία της ΕΕ.
Τι προβλέπουν οι νέοι κανόνες
Μεταξύ των σημαντικότερων αλλαγών που εισάγει ο νέος κανονισμός περιλαμβάνεται η δημιουργία ενός ενιαίου ευρωπαϊκού συστήματος επιστροφών, το οποίο θα βασίζεται σε κοινές διαδικασίες έκδοσης αποφάσεων και στην αμοιβαία αναγνώρισή τους από τα κράτη-μέλη.
Στο πλαίσιο αυτό θεσπίζεται η «Ευρωπαϊκή Εντολή Επιστροφής» (European Return Order – ERO), ένα ενιαίο έγγραφο στο οποίο θα καταγράφονται τα βασικά στοιχεία κάθε απόφασης επιστροφής. Στόχος είναι να διευκολυνθεί η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των κρατών-μελών και να επιταχυνθεί η αναγνώριση και εφαρμογή αποφάσεων που έχουν ληφθεί σε άλλη χώρα της ΕΕ.
Η αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής θα εξακολουθήσει να εφαρμόζεται σε προαιρετική βάση. Τρία χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του κανονισμού θα πραγματοποιηθεί επανεξέταση, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορεί να προτείνει νομοθετικά τη μετατροπή της σε υποχρεωτική διαδικασία.
Παράλληλα, θεσπίζονται αυστηρότεροι κανόνες για τις αναγκαστικές επιστροφές. Η αναγκαστική επιστροφή καθίσταται υποχρεωτική σε περιπτώσεις όπου το άτομο που διαμένει παράνομα θεωρείται απειλή για την ασφάλεια, δεν συνεργάζεται με τις Αρχές, μετακινείται σε άλλο κράτος-μέλος ή δεν αποχωρεί οικειοθελώς από την ΕΕ εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας.
Την ίδια στιγμή, το νέο πλαίσιο ενισχύει τα μέτρα στήριξης της οικειοθελούς επιστροφής, μέσω αυξημένης βοήθειας τόσο για την επιστροφή όσο και για την επανένταξη των μεταναστών στις χώρες προέλευσής τους.
Ο κανονισμός προβλέπει επίσης αυστηρότερα μέτρα για την αποτροπή της διαφυγής, δίνοντας τη δυνατότητα στις Αρχές να ζητούν από τους υπό επιστροφή μετανάστες την παροχή οικονομικών εγγυήσεων, την τακτική παρουσία τους στις αρμόδιες υπηρεσίες ή ακόμη και τη διαμονή τους σε συγκεκριμένο χώρο.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα πρόσωπα που χαρακτηρίζονται ως κίνδυνος για την ασφάλεια. Για τις συγκεκριμένες περιπτώσεις προβλέπονται αυστηρότερα μέτρα, ώστε να διευκολύνεται η ταχύτερη αναγνώριση και επιστροφή τους. Μεταξύ άλλων, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να επιβάλλουν απαγορεύσεις εισόδου που υπερβαίνουν το συνήθως ανώτατο όριο των δέκα ετών, ακόμη και επ’ αόριστον απαγορεύσεις εισόδου σε υποθέσεις που συνδέονται με ζητήματα ασφαλείας. Παράλληλα, θα μπορούν να επιβάλλουν κράτηση διάρκειας έως και δύο ετών.
Κέντρα επιστροφής σε τρίτες χώρες
Μία από τις σημαντικότερες προβλέψεις του νέου κανονισμού είναι η δυνατότητα δημιουργίας κόμβων επιστροφής εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στις εγκαταστάσεις αυτές θα μπορούν να μεταφέρονται άτομα που δεν διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.
Για την υλοποίηση του μέτρου προβλέπεται η σύναψη συμφωνιών ή άλλων ρυθμίσεων με τρίτες χώρες, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές σέβονται τα διεθνή πρότυπα και τις αρχές προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και την αρχή της μη επαναπροώθησης.
Ο κανονισμός περιλαμβάνει επίσης ειδικές εγγυήσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και την τήρηση των διεθνών προτύπων ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλα τα στάδια της διαδικασίας επιστροφής.
Τα κέντρα αυτά θα μπορούν να λειτουργούν είτε ως τελικός προορισμός των επιστρεφόντων είτε ως ενδιάμεσοι σταθμοί μεταφοράς, διευκολύνοντας την επιστροφή τους στη χώρα καταγωγής ή σε άλλη τρίτη χώρα.
Τα επόμενα στάδια
Πριν τεθεί σε πλήρη εφαρμογή, ο κανονισμός θα πρέπει να λάβει την επίσημη έγκριση τόσο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου όσο και του Συμβουλίου της ΕΕ.
Η εφαρμογή του θα ξεκινήσει αμέσως μετά την έναρξη ισχύος του, δηλαδή την επόμενη ημέρα από τη δημοσίευσή του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, ορισμένες από τις διατάξεις του θα ενεργοποιηθούν δώδεκα μήνες αργότερα.
Με την έναρξη εφαρμογής του νέου πλαισίου καταργείται η ισχύουσα οδηγία για τις επιστροφές, η οποία βρίσκεται σε ισχύ από το 2008.
Αντιδράσεις για τη συμφωνία
Η πρόβλεψη για δημιουργία κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες αποτελεί ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα σημεία της μεταρρύθμισης. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν εκφράσει επιφυλάξεις σχετικά με το κατά πόσο διασφαλίζονται επαρκώς τα δικαιώματα των μεταναστών, παρότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επιμένει ότι το νέο σύστημα θα εφαρμόζεται με πλήρη συμμόρφωση προς το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.
Έντονη ήταν και η αντίδραση της Ομάδας των Πρασίνων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η οποία χαρακτήρισε τη συμφωνία «επαίσχυντη» υποστηρίζοντας ότι παραβιάζονται θεμελιώδη δικαιώματα μεταναστών. Σύμφωνα με τη θέση της ομάδας, η νομιμοποίηση των κόμβων επιστροφής εκτός ΕΕ ανοίγει τον δρόμο για την κράτηση ανηλίκων καθώς και για την επιβολή ισόβιων απαγορεύσεων εισόδου χωρίς επαρκή νομική τεκμηρίωση.
