Έχουν περάσει σχεδόν τρεις μήνες μετά την έναρξη της σύγκρουσης και το ιρανικό καθεστώς έχει καταφέρει να διαψεύσει τις προσδοκίες των ΗΠΑ και του Ισραήλ για μια γρήγορη νίκη. Το καθεστώς επέζησε από ένα κύμα στοχευμένων δολοφονιών στις αρχές του πολέμου. Στη συνέχεια κατάφερε να ανατρέψει την κατάσταση εις βάρος των ισχυρότερων αντιπάλων του, οδηγώντας την κατάσταση σε ένα είδος αδιεξόδου.
Από τα μέσα Μαρτίου, το Ιράν διατηρεί τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ, μιας διεθνούς θαλάσσιας οδού ζωτικής σημασίας για το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου και φυσικού αερίου. Κατάφερε να περιορίσει τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά της ενεργειακής του βιομηχανίας. Μάλιστα, έπεισε τον πρόεδρο Τραμπ να συγκρατήσει τον πόλεμο του Ισραήλ στο Λίβανο εναντίον της Χεζμπολάχ, μιας πολιτοφυλακής που υποστηρίζεται από το Ιράν.
«Το Ιράν έχει σίγουρα το πλεονέκτημα εδώ», δήλωσε στους New York Times η Νικόλ Γκραγιέφσκι, η οποία διδάσκει στο Κέντρο Διεθνών Σπουδών του Sciences Po στη Γαλλία και μελετά την εξωτερική πολιτική του Ιράν. «Οι ΗΠΑ απλώς παλεύουν να βρουν τον δρόμο τους αυτή τη στιγμή».
Αυτό, εκ πρώτης όψεως, είναι κάπως εκπληκτικό. Οι ΗΠΑ διαθέτουν τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο. Το Ιράν, μια περιφερειακή δύναμη, δεν τον διαθέτει. Όμως, οι πόλεμοι δεν διεξάγονται σε απομόνωση.
Για να αποκτήσει πλεονέκτημα έναντι του πολύ πιο ισχυρού αντιπάλου του, το Ιράν χρησιμοποίησε μια μέθοδο που οι μελετητές της θεωρίας παιγνίων αποκαλούν «τριγωνικό εξαναγκασμό» (triangular coercion), δήλωσε ο Νταν Σόμπελμαν, καθηγητής στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ που μελετά τις ιρανικές στρατηγικές αποτροπής.
Η στρατηγική λειτουργεί με τον εξής τρόπο: Πραγματοποιείται επίθεση σε ένα πιο ευάλωτο τρίτο μέρος που έχει κάποια επιρροή επί ενός αντιπάλου, προκειμένου να αποκτήσει ο επιτιθέμενος πλεονέκτημα έναντι ενός αντιπάλου που δεν μπορεί να νικηθεί άμεσα.
Στην περίπτωση αυτή, τα τρίτα μέρη ήταν κυρίως τα κράτη του Κόλπου, τα οποία είναι τόσο στρατιωτικά ευάλωτα όσο και οικονομικά σημαντικά για τις ΗΠΑ. Οι επιθέσεις του Ιράν εναντίον τους στις αρχές του πολέμου, σε συνδυασμό με την ικανότητά του να κλείσει αποτελεσματικά τα Στενά, έχουν για την ώρα αποτρέψει με επιτυχία μια αποφασιστική νίκη για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ.
Πρόκειται για μια στρατηγική που θα μπορούσε να έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις όχι μόνο για την έκβαση της τρέχουσας σύγκρουσης και τον ρόλο του Ιράν στη Μέση Ανατολή, αλλά και για τα όρια της αμερικανικής ισχύος αλλού.
Το Ιράν άρχισε να ασκεί πίεση στα κράτη του Κόλπου αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, πυροβολώντας πλοία που διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ, κλείνοντας ουσιαστικά τη στενή θαλάσσια οδό, μέσω της οποίας διακινείται το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου.
Η καμπή στον πόλεμο
Όμως, η κρίσιμη στιγμή κατά την οποία η στρατηγική τριγωνικού εξαναγκασμού του Ιράν έφερε τα επιθυμητά αποτελέσματα ήρθε περίπου δυόμισι εβδομάδες αργότερα.
Στις 18 Μαρτίου, το Ισραήλ βομβάρδισε το κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars του Ιράν, και το Ιράν αντέδρασε βομβαρδίζοντας το Ras Laffan, μια σημαντική εγκατάσταση υγροποιημένου φυσικού αερίου στο Κατάρ, και πραγματοποιώντας επιθέσεις με drones εναντίον διυλιστηρίων στη Σαουδική Αραβία και το Κουβέιτ.
Αυτά τα αντίποινα «εισήγαγαν μια εξίσωση», είπε ο Σόμπελμαν. «Αν το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ επιτίθεντο στις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν, το Ιράν θα επιτίθετο στις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Κόλπου».
Μέσα σε λίγες ώρες, ο Τραμπ έγραψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η επίθεση του Ισραήλ δεν ήταν σε συντονισμό με τις ΗΠΑ και ότι δεν θα γίνονταν άλλες επιθέσεις από το Ισραήλ στο South Pars, εφόσον το Ιράν σταματούσε τις επιθέσεις του στο Κατάρ. Αυτό σηματοδότησε μια καμπή στον πόλεμο. Αν και οι δύο πλευρές συνέχισαν να ανταλλάσσουν επιθέσεις, φαινόταν να υπάρχει ένα ανώτατο όριο στην κλιμάκωση.
«Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ είναι σχετικά προστατευμένες χώρες από άμεσες στρατιωτικές επιθέσεις, αλλά κράτη του Κόλπου όπως το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα είναι πολύ πιο ευάλωτα», είπε ο Σόμπελμαν. «Το Ιράν πέτυχε αξιοποιώντας τους ευάλωτους γείτονές του εναντίον του πιο ισχυρού προστάτη τους».
Οι βομβαρδισμοί ενεργειακών εγκαταστάσεων από το Ιράν προκάλεσαν άνοδο των τιμών του πετρελαίου στο υψηλότερο επίπεδό τους από την αρχή του πολέμου, καθιστώντας σαφές ότι περαιτέρω κλιμάκωση θα είχε οικονομικό κόστος και για τις ΗΠΑ.
Αυτό δεν ήταν αρκετό για να τερματιστεί η σύγκρουση, αλλά εισήγαγε «αποτροπή εντός του πολέμου», δήλωσε η Γκραγιέφσκι, δίνοντας στο Ιράν σημαντική διαπραγματευτική δύναμη.
Μέσα σε λίγες μέρες, ο Τραμπ ανακοίνωσε ότι οι ΗΠΑ και το Ιράν διεξήγαγαν διαπραγματεύσεις. Στις 8 Απριλίου, οι δύο πλευρές συμφώνησαν σε κατάπαυση του πυρός, παρόλο που τα Στενά παρέμεναν κλειστά.
Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις
Η χρήση αυτής της στρατηγικής από το Ιράν έχει μετατοπίσει σε μεγάλο βαθμό το επίκεντρο του πολέμου στο κρίσιμο ζήτημα του πώς θα επιτευχθεί η επαναλειτουργία των Στενών και πώς θα περιοριστεί η επιρροή του Ιράν επί αυτού στο μέλλον.
Οι προσπάθειες να ασκηθεί πίεση στο Ιράν για να ανοίξει ξανά τη ζωτικής σημασίας θαλάσσια οδό αποδείχθηκαν ανεπιτυχείς.
Τον Απρίλιο, οι ΗΠΑ επέβαλαν τον δικό τους αποκλεισμό των Στενών, δεσμευόμενες να τον διατηρήσουν σε ισχύ έως ότου το Ιράν και οι ΗΠΑ συμφωνήσουν σε μια διαρκή ειρηνευτική συμφωνία. Η κίνηση αυτή άσκησε σημαντική πίεση στο Ιράν, το οποίο επίσης χρειάζεται έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου και τελικά θα εξαντλήσει τον αποθηκευτικό χώρο για το πετρέλαιο που παράγει. Ωστόσο, τα Στενά παρέμειναν κλειστά.
Στις 3 Μαΐου, ο Τραμπ ανακοίνωσε το «Project Freedom», μια αμερικανική επιχείρηση με σκοπό την καθοδήγηση των πλοίων που είχαν παγιδευτεί στα Στενά. Λίγες μέρες αργότερα έκανε πίσω, αφήνοντας πάνω από χίλια σκάφη εγκλωβισμένα. «Αυτό, νομίζω, λέει πολλά για την ικανότητα του Ιράν να περιορίζει και να αποτρέπει τις ΗΠΑ», δήλωσε ο Σόμπελμαν.
Καθώς το αδιέξοδο παρατείνεται, γίνεται όλο και πιο πιθανό ότι το Ιράν θα επιδιώξει να διατηρήσει τουλάχιστον μερικό έλεγχο επί της θαλάσσιας οδού, σύμφωνα με ειδικούς.
«Όσο περισσότερο το Ιράν είναι σε θέση να κρατάει όμηρο τη ναυτιλία, τόσο πιο αληθινό γίνεται το γεγονός ότι το Ιράν θα πρέπει να είναι νόμιμος ενδιαφερόμενος και δικαιούχος στην επαναλειτουργία των Στενών», δήλωσε η Νίτια Λαμπ, ερευνήτρια διεθνούς ασφάλειας στο Chatham House, ένα ερευνητικό ίδρυμα με έδρα το Λονδίνο.
Αυτό σημαίνει ότι το Ιράν, αν και έχει υποστεί σοβαρές ζημιές από τον πόλεμο, είναι πιθανό να βγει από αυτόν με ένα πολύτιμο νέο πλεονέκτημα. Η κατοχή τουλάχιστον μερικού ελέγχου επί των Στενών δεν θα αποτελεί μόνο πηγή εσόδων για το καθεστώς, αλλά και μια μορφή γεωπολιτικής ισχύος.
Η ικανότητα του Ιράν να κλείσει ξανά τα Στενά θα λειτουργήσει ως «ασφαλιστήριο συμβόλαιο» έναντι μελλοντικών επιθέσεων, επεσήμανε η Γκραγιέφσκι.
Αυτό το σενάριο υποδηλώνει μια ευρύτερη και ενδεχομένως πιο μόνιμη αδυναμία στην εξωτερική πολιτική του Τραμπ, γράφουν οι New York Times: οι ΗΠΑ, αν και ισχυρές, ενδέχεται να μην είναι τόσο προστατευμένες από αντίποινα όσο η ομάδα του Τραμπ φαίνεται συχνά να υποθέτει.
Δεν θα είναι όλες οι χώρες πρόθυμες ή ικανές να χρησιμοποιήσουν τριγωνικό εξαναγκασμό εναντίον μιας εχθρικής υπερδύναμης με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, μετά το παράδειγμα του Ιράν, ίσως περισσότερες χώρες να το επιχειρήσουν.
