Η Τουρκία βυθίζεται σε κλίμα φόβου και σιωπής, με τους περισσότερους πολίτες να λογοκρίνουν μόνοι τους τα λεγόμενα και τις αναρτήσεις τους από φόβο για δίωξη και παρακολούθηση. Μια νέα έρευνα αποτυπώνει δραματική υποχώρηση της ελευθερίας της έκφρασης και εκτεταμένη χρήση του ποινικού οπλοστασίου από την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Περισσότεροι από τους μισούς πολίτες δηλώνουν ότι έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με νομικές ενέργειες λόγω των απόψεών τους, ενώ σχεδόν όλοι λένε ότι γνωρίζουν κάποιον που έχει υποστεί κυρώσεις για όσα είπε ή έγραψε. Σύμφωνα με την έρευνα του Saha Araştırmaları Merkezi, που πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά μεταξύ 23 Μαρτίου και 10 Απριλίου σε 760 άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, η αυτολογοκρισία στην Τουρκία έχει περάσει στην καθημερινότητα: πάνω από τέσσερις στους πέντε αλλάζουν τρόπο ομιλίας στις τηλεφωνικές τους συνομιλίες, φοβούμενοι ότι παρακολουθούνται. Σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες δηλώνουν ότι σκέφτονται πολλές φορές πριν κάνουν πολιτικές αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, γεγονός που δείχνει ένα κλίμα γενικευμένης ανασφάλειας στο δημόσιο λόγο.
Την ίδια ώρα, το 90,5% λέει ότι κάποιο πρόσωπο από τον κύκλο του έχει αντιμετωπίσει νομικές συνέπειες για τις απόψεις του, δείχνοντας ότι ο φόβος δεν αφορά μόνο τους «στοχοποιημένους» αλλά διαχέεται σε όλη την κοινωνία. Σχεδόν επτά στους δέκα (69,7%) θεωρούν ότι η κριτική προς το κράτος είναι «σίγουρα μη ασφαλής», ενώ η φράση «Οι άνθρωποι στην Τουρκία μπορούν να εκφράζουν ελεύθερα τις σκέψεις τους» βαθμολογείται μόλις με 1,6 στα 5 στην κλίμακα εμπιστοσύνης. Νομικές συνέπειες, φόβος απόλυσης και απειλές από τυπικές ή άτυπες ομάδες είναι οι βασικοί λόγοι που οδηγούν τους πολίτες σε σιωπή.
Τουρκία: Αυτολογοκρισία σε τηλέφωνα και διαδίκτυο
Η έρευνα καταγράφει ότι το 25% των συμμετεχόντων θεωρεί τον κίνδυνο νομικών διώξεων ως τον σημαντικότερο παράγοντα αυτολογοκρισίας, το 20,1% φοβάται απώλεια εργασίας και το 18,8% ανησυχεί για απειλές από κρατικές ή παρακρατικές δομές. Η καθημερινή ζωή στην Τουρκία διαμορφώνεται έτσι από μια σιωπηλή, αλλά πανταχού παρούσα, γραμμή αυτοπεριορισμού: από τα τηλέφωνα μέχρι τα timelines, οι πολίτες «κόβουν» λέξεις, απόψεις και χιούμορ, για να μη βρεθούν αντιμέτωποι με το δικαστήριο. Το αποτέλεσμα, όπως προκύπτει από τα στοιχεία, είναι μια κοινωνία που μιλά χαμηλόφωνα, ακόμη και όταν νομικά δεν έχει τυπικά παραβεί κάποιο όριο.
Παράλληλα, οι τουρκικές αρχές αξιοποιούν ολοένα και περισσότερο νόμους περί «προσβολής κρατικών αξιωματούχων», «διασποράς ψευδών ειδήσεων» και «τρομοκρατικής προπαγάνδας» για να διώκουν αντιπολιτευόμενους πολιτικούς, δημοσιογράφους και υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η εκρηκτική αύξηση των υποθέσεων για «προσβολή του προέδρου ή κρατικών θεσμών». Το 2014, όταν ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εξελέγη για πρώτη φορά πρόεδρος της Τουρκίας, μόλις 132 άνθρωποι είχαν διωχθεί με αυτή την κατηγορία· το 2020, μετά την υιοθέτηση του προεδρικού συστήματος, οι υποθέσεις εκτοξεύθηκαν στις 44.717 και το 2025 άγγιξαν τις 59.780.
Τουρκία στο μικροσκόπιο διεθνών οργανισμών
Οι εξελίξεις αυτές έχουν σημάνει συναγερμό σε διεθνείς οργανισμούς και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Διεθνής Αμνηστία έχουν επανειλημμένα καταγγείλει τις περιοριστικές πρακτικές στην ελευθερία της έκφρασης και τους περιορισμούς στις ενώσεις και την κοινωνία των πολιτών στην Τουρκία. Στις εκθέσεις τους περιγράφουν μια σταδιακή αλλά σταθερή οπισθοχώρηση του κράτους δικαίου, όπου τα δικαστήρια και η νομοθεσία χρησιμοποιούνται ως εργαλεία πειθάρχησης της κριτικής.
Οι υποθέσεις που σχετίζονται με αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, σατιρικά βίντεο ή ακόμα και αθώες, κατά τους κατηγορούμενους, δηλώσεις, πολλαπλασιάζονται. Από influencers και κωμικούς μέχρι Κούρδους δημοσιογράφους και ανήλικους μαθητές, ολοένα και περισσότερες ομάδες βιώνουν πώς είναι να περνάς το κατώφλι του εισαγγελέα για μια φράση ή ένα post. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η νέα έρευνα για την αυτολογοκρισία δεν αποτελεί παρά τον καθρέφτη μιας κοινωνίας όπου ο φόβος μιλά πιο δυνατά από την ίδια την φωνή των πολιτών.
