Όταν ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντίμιρ Πούτιν, διέταξε έως και 200.000 στρατιώτες να εισβάλουν στην Ουκρανία, στόχος του ήταν να φτάσει στο Κίεβο μέσα σε λίγες ημέρες, να ανατρέψει τη φιλοδυτική κυβέρνηση και να επαναφέρει τη χώρα στη ρωσική σφαίρα επιρροής. Το σχέδιο αυτό απέτυχε, ωστόσο τέσσερα χρόνια αργότερα περίπου το ένα πέμπτο της ουκρανικής επικράτειας βρίσκεται υπό ρωσικό έλεγχο.
Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, έχει πιέσει για την επίτευξη ειρηνευτικής συμφωνίας, όμως η συνάντησή του με τον Βλαντίμιρ Πούτιν στην Αλάσκα τον Αύγουστο, καθώς και αρκετοί γύροι συνομιλιών μεταξύ ουκρανικών και ρωσικών διαπραγματευτικών ομάδων, δεν οδήγησαν σε ουσιαστική πρόοδο. Η Μόσχα συνεχίζει να απαιτεί από την Ουκρανία την παράδοση κυρίαρχων εδαφών, κάτι που το Κίεβο θεωρεί απαράδεκτο.
Κατά την έναρξη της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής εισβολής από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Πούτιν εμφανίστηκε σε τηλεοπτικό διάγγελμα δηλώνοντας ότι στόχος του ήταν η «αποστρατιωτικοποίηση και αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας. Η Ρωσία παρουσιάζει επανειλημμένα τη σύγχρονη Ουκρανία ως ναζιστικό κράτος, σε μια κατάφωρη διαστρέβλωση της ιστορίας.
Ο Πούτιν είχε ήδη προσαρτήσει την Κριμαία οκτώ χρόνια νωρίτερα, μετά την επανάσταση που ανέτρεψε τον φιλορώσο πρόεδρο της Ουκρανίας και έφερε στην εξουσία μια πιο φιλοδυτική κυβέρνηση. Στη συνέχεια πυροδότησε έναν χαμηλότερης έντασης πόλεμο στην ανατολική περιοχή του Ντονμπάς, με φιλορωσικές δυνάμεις να καταλαμβάνουν εδάφη και να δημιουργούν αποσχιστικά μορφώματα με τη στήριξη της Μόσχας. Ωστόσο, η εισβολή του 2022 ήταν σε εντελώς διαφορετική κλίμακα.
Αφού αναγνώρισε τα αποσχιστικά κρατίδια ως ανεξάρτητα, ο Πούτιν δήλωσε ότι οι κάτοικοι των περιοχών αυτών, πολλοί εκ των οποίων είναι ρωσόφωνοι, χρειάζονταν προστασία από το «καθεστώς» του Κιέβου. Μία ημέρα αργότερα κάλεσε τον ουκρανικό στρατό να «πάρει την εξουσία στα χέρια του» και να στραφεί κατά των «συμμοριών ναρκομανών και νεοναζί» που, σύμφωνα με τον ίδιο, κυβερνούσαν τη χώρα.
Στη συνέχεια πρόσθεσε έναν ακόμη στόχο: τη διασφάλιση της ουδετερότητας της Ουκρανίας. Κατηγόρησε το ΝΑΤΟ ότι επιδιώκει να αποκτήσει στρατιωτικό πάτημα στην Ουκρανία και να φέρει τα στρατεύματά του πιο κοντά στα σύνορα της Ρωσίας.
Ο Ρώσος πρόεδρος έχει επανειλημμένα αμφισβητήσει το δικαίωμα ύπαρξης της Ουκρανίας ως κράτους, υποστηρίζοντας ότι η «σύγχρονη Ουκρανία δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου από τη Ρωσία» μετά την κομμουνιστική επανάσταση του 1917. Σε δοκίμιο που δημοσίευσε το 2021 υποστήριξε ότι «Ρώσοι και Ουκρανοί είναι ένας λαός» από τα τέλη του 9ου αιώνα, ενώ το 2024 δήλωσε στον Αμερικανό παρουσιαστή, Τάκερ Κάρλσον, ότι η Ουκρανία είναι «τεχνητό κράτος».
Οι δηλώσεις αυτές ενίσχυσαν την άποψη ότι ο πραγματικός στόχος της εισβολής ήταν η εξάλειψη της ουκρανικής κρατικής υπόστασης. Το ρωσικό κρατικό πρακτορείο RIA Novosti έγραψε ότι η «αποναζιστικοποίηση αναπόφευκτα σημαίνει και αποουκρανοποίηση», συνδέοντας ευθέως τον διακηρυγμένο στόχο της εισβολής με την εξάλειψη της Ουκρανίας, παρά το γεγονός ότι η ουκρανική κουλτούρα και ταυτότητα υπάρχουν εδώ και αιώνες ανεξάρτητα από τη Ρωσία.
Θέλει ο Πούτιν να ξεφορτωθεί τον Ζελένσκι;
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν επιδιώκει εδώ και καιρό την απομάκρυνση του εκλεγμένου φιλοδυτικού προέδρου της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ο οποίος φαίνεται πως ήταν στόχος από τις πρώτες ημέρες του πολέμου. Σύμφωνα με σύμβουλό του, ρωσικά στρατεύματα επιχείρησαν δύο φορές να εισβάλουν στο προεδρικό συγκρότημα, ενώ ο ίδιος ο Ζελένσκι δήλωσε ότι ήθελαν να τον σκοτώσουν.
«Ο εχθρός με έχει ορίσει ως στόχο νούμερο ένα. Η οικογένειά μου είναι στόχος νούμερο δύο. Θέλουν να καταστρέψουν πολιτικά την Ουκρανία σκοτώνοντας τον αρχηγό του κράτους», ανέφερε.
Ο Ζελένσκι δήλωσε αργότερα ότι ο Πούτιν επιχείρησε να τον αντικαταστήσει με τον πλούσιο επικεφαλής φιλορωσικού κόμματος, Βίκτορ Μεντβέντσουκ, ο οποίος κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία στην Ουκρανία και βρίσκεται πλέον στη Ρωσία.
Μέχρι σήμερα, ο Πούτιν δεν έχει αποδεχτεί ειρηνευτικές συνομιλίες με τον Ζελένσκι, ενώ Ρώσοι αξιωματούχοι τον αποκαλούν «χαμένο» και «κλόουν». Μιλά για «έλλειψη νομιμοποίησης» του Ουκρανού ηγέτη, επικαλούμενος την αναβολή των προεδρικών εκλογών του Μαρτίου 2024, αν και η Ουκρανία τελεί υπό στρατιωτικό νόμο λόγω της ρωσικής εισβολής και το σύνταγμα απαγορεύει τη διεξαγωγή εκλογών υπό αυτές τις συνθήκες.
Την ίδια στιγμή, η επανεκλογή του ίδιου του Πούτιν το 2024 θεωρείται αμφιλεγόμενη, καθώς οι πολιτικοί του αντίπαλοι βρίσκονται είτε στην εξορία είτε νεκροί, όπως τονίζει το BBC.
Ευθύνεται η επέκταση του ΝΑΤΟ για τον πόλεμο;
Ο Πούτιν κατηγορεί επί χρόνια την ανατολική επέκταση του ΝΑΤΟ ως απειλή για την ασφάλεια της Ρωσίας και θεωρεί κόκκινη γραμμή οποιαδήποτε προοπτική ένταξης της Ουκρανίας στη συμμαχία. Πριν από την εισβολή του 2022, απαίτησε την απομάκρυνση των πολυεθνικών δυνάμεων του ΝΑΤΟ από χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που εντάχθηκαν μετά το 1997.
Ωστόσο, ήταν η Ρωσία που προχώρησε σε στρατιωτικές ενέργειες στην Ανατολική Ευρώπη, εισβάλλοντας στη Γεωργία το 2008 και προσαρτώντας την Κριμαία το 2014. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας, το ΝΑΤΟ ενίσχυσε τη συνεχή παρουσία του στα ανατολικά του σύνορα.
Η συμμαχία τονίζει ότι ο σκοπός της είναι αμυντικός και ότι δεν έχει επιθετικές προθέσεις. Η Σουηδία και η Φινλανδία εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ τα τελευταία δύο χρόνια ακριβώς λόγω της αντιλαμβανόμενης ρωσικής απειλής.
Παρότι η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ προβλέπεται στο ουκρανικό σύνταγμα, δεν υπήρχε ρεαλιστική προοπτική ένταξης όταν ξεκίνησε ο πόλεμος. Ο Ζελένσκι το παραδέχτηκε δύο εβδομάδες μετά την εισβολή, δηλώνοντας ότι «το ΝΑΤΟ δεν είναι έτοιμο να δεχτεί την Ουκρανία».
Πώς θα μπορούσε να τελειώσει ο πόλεμος;
Ο πιο πιθανός δρόμος για τον τερματισμό της σύγκρουσης είναι οι απευθείας συνομιλίες, αν και οι προηγούμενοι γύροι διαπραγματεύσεων δεν οδήγησαν σε εκεχειρία. Τον Αύγουστο, ο Πούτιν προσκλήθηκε στην Αλάσκα για σύνοδο με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, χωρίς όμως απτό αποτέλεσμα.
Επιπλέον, συνομιλίες με τη μεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών, συμπεριλαμβανομένων δύο τριμερών γύρων στις αρχές του 2026, δεν κατάφεραν επίσης να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ των απαιτήσεων της Μόσχας και των υποχωρήσεων που είναι διατεθειμένο να κάνει το Κίεβο. Το Κρεμλίνο απέρριψε επίσης τις εκκλήσεις του Ντόναλντ Τραμπ για συνάντηση Πούτιν – Ζελένσκι, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχουν οι κατάλληλες συνθήκες.
Η Ρωσία ζητά απευθείας συνομιλίες για την αντιμετώπιση των «βαθύτερων αιτιών της σύγκρουσης», επαναφέροντας τις μαξιμαλιστικές απαιτήσεις της, όπως η ουδετερότητα της Ουκρανίας, η δραστική μείωση του στρατού της και η εγκατάλειψη των φιλοδοξιών ένταξης στο ΝΑΤΟ. Παράλληλα απαιτεί διεθνή αναγνώριση των εδαφικών της κερδών, συμπεριλαμβανομένης της Κριμαίας και τεσσάρων ανατολικών περιοχών.
Το Κίεβο δηλώνει ότι δεν θα αναγνωρίσει ποτέ την απώλεια κυρίαρχων εδαφών, ακόμα κι αν δεχτεί ότι αυτά έχουν χαθεί προσωρινά, και επιδιώκει δυτικές εγγυήσεις ασφαλείας ώστε να αποτραπεί νέα ρωσική εισβολή.
Έχει ευθύνη ο Ζελένσκι για τον πόλεμο;
Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει υποστηρίξει ότι ο Ζελένσκι φέρει ευθύνη για τον πόλεμο, δηλώνοντας τον Οκτώβριο του 2024 ότι «δεν έπρεπε ποτέ να αφήσει να ξεκινήσει». Ωστόσο, ο πόλεμος ξεκίνησε το 2014 με την προσάρτηση της Κριμαίας και την κατάληψη περιοχών της ανατολικής Ουκρανίας από φιλορωσικές δυνάμεις, πολύ πριν ο Ζελένσκι εισέλθει στην πολιτική.
Παρότι η στάση του Τραμπ δεν υπήρξε πάντα συνεπής, κατά καιρούς εμφανίστηκε πιο αυστηρός απέναντι στη Ρωσία, επιβάλλοντας κυρώσεις και δασμούς, ενώ αργότερα επέβαλε άμεσες κυρώσεις στις ρωσικές πετρελαϊκές εταιρείες Ρόσνεφτ και Λούκοϊλ, καθώς το αδιέξοδο στις ειρηνευτικές συνομιλίες συνεχιζόταν.
Ισχύουν οι ισχυρισμοί Πούτιν περί ναζισμού και γενοκτονίας;
Κατά την έναρξη της εισβολής το 2022, ο Πούτιν υποστήριξε ότι στόχος του ήταν η προστασία των κατοίκων των κατεχόμενων περιοχών της ανατολικής Ουκρανίας από «οκτώ χρόνια εκφοβισμού και γενοκτονίας». Περισσότεροι από 14.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν και από τις δύο πλευρές μεταξύ 2014 και 2022, ωστόσο κανένας διεθνής οργανισμός δεν έχει κάνει λόγο για γενοκτονία, ενώ ο Γερμανός καγκελάριος χαρακτήρισε τους ισχυρισμούς «γελοίους».
Στην Ουκρανία δεν υπάρχουν ακροδεξιά κόμματα στο κοινοβούλιο, καθώς απέτυχαν να εκλεγούν το 2019. Επιπλέον, ο Ζελένσκι είναι εβραϊκής καταγωγής και πολλοί συγγενείς του δολοφονήθηκαν από τους ναζί στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ απέρριψε πλήρως τους ισχυρισμούς Πούτιν, κατηγορώντας τον ότι παραποιεί την ιστορία του Ολοκαυτώματος.
Το 2024, ο Πούτιν κατηγορήθηκε για εγκλήματα πολέμου από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, κατηγορία που το Κρεμλίνο απέρριψε.
Πότε εισέβαλε η Ρωσία στην Ουκρανία;
Η προσπάθεια της Ρωσίας να εμποδίσει την απομάκρυνση της Ουκρανίας από τη σφαίρα επιρροής της ξεκίνησε το 2014, όταν ο φιλορώσος πρόεδρος, Βίκτορ Γιανουκόβιτς, ανατράπηκε μετά από μήνες μαζικών διαδηλώσεων. Ο Γιανουκόβιτς είχε εγκαταλείψει συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό την πίεση του Πούτιν, προκαλώντας κινητοποιήσεις που κορυφώθηκαν με τον θάνατο δεκάδων διαδηλωτών από πυρά ελεύθερων σκοπευτών.
Ο Γιανουκόβιτς διέφυγε στη Ρωσία και ο Πούτιν προσάρτησε γρήγορα την Κριμαία, ενώ φιλορωσικές δυνάμεις κατέλαβαν τμήματα των περιοχών Λουγκάνσκ και Ντονέτσκ. Οι συμφωνίες του Μινσκ, με τη μεσολάβηση Γαλλίας και Γερμανίας, δεν κατάφεραν να σταματήσουν τον πόλεμο και, σύμφωνα με το Κρεμλίνο, η αποτυχία τους προηγήθηκε της πλήρους εισβολής.
Ποιος κερδίζει τον πόλεμο;
Μετά από τέσσερα χρόνια επιθέσεων και αντεπιθέσεων, οι ρωσικές και ουκρανικές δυνάμεις βρίσκονται σε πόλεμο φθοράς σε μέτωπο άνω των 1.000 χιλιομέτρων. Καμία πλευρά δεν έχει ρεαλιστική προοπτική νίκης, αν και η Ρωσία επιχειρεί να σημειώσει εδαφικά κέρδη μέσω της «θερινής επίθεσης».
Η Ρωσία προσάρτησε τέσσερις περιοχές το 2022, όμως έχει πλήρη έλεγχο μόνο στο Λουγκάνσκ. Οι ουκρανικές δυνάμεις ανέκτησαν εδάφη το 2022, αλλά οι πιο πρόσφατες αντεπιθέσεις δεν είχαν την ίδια επιτυχία. Στο μεταξύ, οι μάχες επικεντρώνονται στο Ντονέτσκ, με πόλεις και χωριά να καταστρέφονται σταδιακά.
Ο πόλεμος επιβαρύνει σοβαρά τη ρωσική οικονομία, με υψηλό πληθωρισμό, επιτόκια και αμυντικές δαπάνες που φτάνουν το 33% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού. Η Ουκρανία έχει υποστεί τεράστιες οικονομικές απώλειες, αλλά έχει εξασφαλίσει δυτική βοήθεια για την κάλυψη του δημοσιονομικού της ελλείμματος.
Πόσοι άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στον πόλεμο στην Ουκρανία;
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους από το 2022. Ο Ζελένσκι μιλά για 55.000 νεκρούς Ουκρανούς στρατιώτες, ενώ ανεξάρτητες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό σε περισσότερους από 92.000. Περισσότεροι από 14.500 άμαχοι έχουν σκοτωθεί, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, με το 2025 να καταγράφεται ως το πιο φονικό έτος για τους πολίτες.
Οι απώλειες της Ρωσίας εκτιμώνται μεταξύ 243.000 και 352.000 στρατιωτών, ενώ περισσότερα από έξι εκατομμύρια Ουκρανοί έχουν καταφύγει στο εξωτερικό και 3,7 εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί στο εσωτερικό της χώρας.
Ποιοι είναι οι ιστορικοί δεσμοί Ουκρανίας – Ρωσίας;
Ο Πούτιν θεωρεί ότι η Ουκρανία πρέπει να παραμείνει στη ρωσική σφαίρα επιρροής λόγω των ιστορικών δεσμών των δύο χωρών. Από το 1922 έως το 1991, η Ουκρανία ήταν μέρος της Σοβιετικής Ένωσης και πολλοί Ουκρανοί, συμπεριλαμβανομένου του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, έχουν ως μητρική γλώσσα τα ρωσικά.
Η Κριμαία προσαρτήθηκε από την Αικατερίνη τη Μεγάλη το 1783 και παραχωρήθηκε στην Ουκρανία το 1954 από τον Νικίτα Χρουστσόφ. Από το 1991, η Ουκρανία είναι ανεξάρτητο κράτος και το 1994 εγκατέλειψε τα πυρηνικά της όπλα με αντάλλαγμα εγγυήσεις ασφαλείας από τη Ρωσία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες, εγγυήσεις που η Μόσχα δεν σεβάστηκε.
Μετά τον πόλεμο, πολλοί Ουκρανοί απομακρύνθηκαν από τη ρωσική γλώσσα, την οποία αποφεύγει πλέον και ο ίδιος ο Ζελένσκι στις δημόσιες εμφανίσεις του.
