Επιληψία: Μια παρεξηγημένη διαταραχή στο «μικροσκόπιο» της επιστήμης

Η επιληψία αποτελεί μία από τις πλέον διαδεδομένες νευρολογικές διαταραχές παγκοσμίως. Ωστόσο, εξακολουθεί να περιβάλλεται από ανακρίβειες, κοινωνικό στίγμα και αναίτιους φόβους. Στις νεαρές ηλικίες, θεωρείται η συχνότερη νευρολογική πάθηση μετά την ημικρανία, ενώ η σύγχρονη ιατρική προσφέρει πλέον τα εργαλεία για μια ζωή χωρίς περιορισμούς.

Για να ρίξουμε φως στις πραγματικές διαστάσεις της πάθησης, από τα αίτια και τη διάγνωση μέχρι την καθημερινότητα και τις πρώτες βοήθειες, συνομιλούμε με έναν καθ’ ύλην αρμόδιο. Ο κ. Διονύσης Πανδής, νευρολόγος – επιληπτολόγος στην Α’ Νευρολογική Κλινική του ΕΚΠΑ στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο και αντιπρόεδρος Πανελληνίου Επιστημονικού Συλλόγου κατά της Επιληψίας (ΠΕΣΕ), μίλησε στο Newsbeast και αναλύει όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε. Καταρρίπτει διαχρονικούς μύθους και στέλνει ένα ηχηρό μήνυμα αισιοδοξίας: η επιληψία δεν καθορίζει τον άνθρωπο, είναι μια διαταραχή που αντιμετωπίζεται ρεαλιστικά.

Τι είναι η επιληψία;

Η επιληψία είναι μια συχνή παροδική διαταραχή της εγκεφαλικής λειτουργίας. Αποφεύγουμε διεθνώς να τη λέμε «αρρώστια», γιατί δεν συνάδει πάντοτε με μια μόνιμη βλάβη στο νευρικό σύστημα. Προτιμούμε να τη λέμε «εγκεφαλική διαταραχή» ή «ευαισθησία» και είναι ένα αρκετά συχνό φαινόμενο. Πρόκειται για μια από τις συχνότερες νευρολογικές παθήσεις και, αν περιοριστούμε στις νεαρότερες ηλικίες, μπορεί να είναι και η πιο συχνή, με εξαίρεση την ημικρανία που είναι επίσης πάρα πολύ συχνή.

Αφορά περισσότερο γυναίκες ή άνδρες;

Δεν έχει διαφορά στο φύλο. Έχει όμως μια ηλικιακή προτίμηση: «προτιμά» τα παιδιά στην πρώτη δεκαετία της ζωής τους και τους εφήβους, αλλά εξίσου και τους ηλικιωμένους μετά την όγδοη δεκαετία της ζωής τους. Στη μέση ηλικία η εμφάνιση είναι σπανιότερη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι που εμφανίζουν τότε για πρώτη φορά επιληπτικές κρίσεις. Επίσης, υπάρχουν μορφές επιληψίας που είναι ηλικιακά εξαρτώμενες. Δηλαδή, ένα παιδί μπορεί να εμφανίσει επιληψία και μετά από κάποια χρόνια, με το πέρασμα στην εφηβεία, η διαταραχή αυτή να υποχωρήσει από μόνη της.

Πού οφείλεται; Ποια είναι τα αίτια;

Στο 50% περίπου των περιπτώσεων η αιτιολογία παραμένει άγνωστη. Αυτό μπορεί να ακούγεται περίεργο, αλλά συμβαίνει συχνά στην ιατρική. Στην ουσία, υποψιαζόμαστε ότι υπάρχει μια γενετική προδιάθεση (που είναι διαφορετική από την κληρονομικότητα) πάνω στην οποία έρχεται να επιδράσει ένας περιβαλλοντικός παράγοντας (όπως ένας τραυματισμός, μια βλάβη ή έντονο στρες) και να εκδηλωθεί η διαταραχή.

Στις περιπτώσεις που η αιτία είναι γνωστή, αυτή συχνά εξαρτάται από την ηλικία. Στα παιδιά μπορεί να είναι συγγενείς ανωμαλίες (προβλήματα από τη γέννηση) ή μεταβολικά προβλήματα. Στους ηλικιωμένους, τα κυριότερα αίτια είναι τα αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια και δευτερευόντως οι χωροκατακτητικές εξεργασίες, όπως οι όγκοι. Πάντως, οι άνθρωποι δεν πρέπει να φοβούνται ότι αν εμφανίσουν επιληψία σημαίνει απαραίτητα ότι έχουν κάτι «κακό» στον εγκέφαλο.

Ποια είναι τα συμπτώματα; Πώς το καταλαβαίνουμε;

Η πιο γνωστή μορφή είναι η γενικευμένη τονικοκλονική κρίση, όπου ο άνθρωπος χάνει τις αισθήσεις του, πέφτει στο έδαφος και κάνει σπασμούς για 2-3 λεπτά. Υπάρχουν όμως και άλλοι τύποι κρίσεων, όπως οι «αφαιρέσεις» στα παιδιά, όπου το παιδί απλώς χάνει την επαφή με το περιβάλλον για λίγα δευτερόλεπτα ή οι μυοκλονίες που συνιστούν ακούσια «τινάγματα» ιδίως κατά την αφύπνιση. Στους ενήλικες υπάρχουν συχνότερα οι εστιακές κρίσεις, που ο ασθενής μπορεί να χάνει τις αισθήσεις του χωρίς ανάμνηση ή να βιώνει κινητικά, αισθητικά ή βιωματικά φαινόμενα χωρίς απώλεια αισθήσεων.

Πώς γίνεται η διάγνωση; Ποιες εξετάσεις χρειάζονται;

Η διάγνωση είναι κυρίως κλινική. Βασίζεται στην περιγραφή του γεγονότος από κάποιον μάρτυρα αλλά και από τον ίδιο τον ασθενή για ό,τι θυμάται από το επεισόδιο και για την περίοδο που συνήλθε. Αυτό δεν είναι πάντοτε εύκολο λόγω δικαιολογημένης αδυναμίας των μαρτύρων να περιγράψουν με ακρίβεια το επεισόδιο για πολλούς και διαφορετικούς λόγους (κυρίως απουσίας στην έναρξη και έλλειψη ψυχραιμίας). Είναι πάντως το πιο σημαντικό και καθοριστικό στοιχείο για τη διάγνωση. Χρησιμοποιούμε επιπλέον τη μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου (MRI) για να δούμε αν υπάρχει κάποια βλάβη στον εγκέφαλο και το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (ΗΕΓ). Το ΗΕΓ είναι η πιο σημαντική εξέταση, αν και ένα φυσιολογικό αποτέλεσμα δεν αποκλείει την επιληψία. Το 50% των ασθενών μπορεί να έχουν φυσιολογικό ΗΕΓ μετά την πρώτη τους κρίση.

Μπορεί η επιληψία να συγχέεται με κάτι άλλο;

Ναι, πολύ συχνά. Υπάρχουν οι «μιμητές» της επιληψίας. Οι συνηθέστεροι είναι τα λιποθυμικά επεισόδια (συγκοπτικά) λόγω πτώσης της αρτηριακής πίεσης, τα οποία μπορεί να έχουν και μικρούς σπασμούς. Επίσης, υπάρχουν οι «λειτουργικές κρίσεις» (παλαιότερα γνωστές ως ψυχογενείς), που οφείλονται σε έντονο εσωτερικό στρες και δεν είναι ηλεκτρικό πρόβλημα του εγκεφάλου. Τέλος, η επιληψία μπορεί να συνυπάρχει με άλλες νόσους, όπως η νόσος Alzheimer ή η πολλαπλή σκλήρυνση.

Τι ισχύει για την εγκυμοσύνη;

Η εγκυμοσύνη δεν απαγορεύεται. Οι γυναίκες με επιληψία μπορούν να γεννήσουν υγιή παιδιά, αλλά χρειάζεται σωστός προγραμματισμός. Πρέπει να προγραμματίσουν την κύηση αφού ελεγχθούν με τον καλύτερο τρόπο οι κρίσεις τους και να παίρνουν το ασφαλέστερο δυνατό φάρμακο στην ελάχιστη δόση. Τα φάρμακα δεν διακόπτονται κατά την εγκυμοσύνη, γιατί μια επιληπτική κρίση είναι πιο επικίνδυνη για το έμβρυο από ό,τι η αγωγή. Ο θηλασμός επίσης επιτρέπεται στις περισσότερες περιπτώσεις.

Ποια είναι η θεραπεία;

Το κυριότερο μέσο είναι τα φάρμακα. Έχουμε περίπου 20 αντιεπιληπτικά φάρμακα με καλή αποτελεσματικότητα και ασφάλεια για μακροχρόνια χρήση. Με την κατάλληλη αγωγή, το 70% περίπου των ασθενών απαλλάσσεται πλήρως από τις κρίσεις. Για το υπόλοιπο 30% (φαρμακοανθεκτική επιληψία), υπάρχουν και άλλες λύσεις, όπως η χειρουργική ή η νευροδιέγερση.

Τι πρέπει να προσέχουν οι ασθενείς στην καθημερινότητά τους;

Ο ύπνος είναι το σημαντικότερο. Η στέρηση ύπνου μπορεί να προκαλέσει κρίση ακόμα και σε ρυθμισμένο ασθενή. Επίσης, πρέπει να αποφεύγεται η κατάχρηση αλκοόλ και οι διεγερτικές ουσίες. Όσο για την οδήγηση, ο νόμος στην Ελλάδα απαιτεί δύο χρόνια χωρίς κρίση, κάτι που είναι πολύ σημαντικό για την ασφάλεια όλων.

Τι γίνεται με την άθληση; Επιτρέπεται;

Φυσικά και επιτρέπεται! Η άθληση βοηθάει πολύ. Ο στίβος και τα ομαδικά αθλήματα είναι ασφαλή. Μόνο στην κολύμβηση χρειάζεται προσοχή και επίβλεψη, ειδικά στην αρχή. Δεν θέλουμε οι ασθενείς να είναι κλεισμένοι σε έναν «γυάλινο κώδωνα».

Ποιοι είναι οι συνηθέστεροι μύθοι;

Ο μεγαλύτερος μύθος είναι ότι «θα γυρίσει η γλώσσα». Αυτό ιατρικά δεν γίνεται. Η προσπάθεια να ανοίξουμε το στόμα με κουτάλια ή με τα χέρια μας προκαλεί μόνο τραυματισμούς. Επίσης, η επιληψία δεν είναι ψυχική νόσος, ούτε σημαίνει ότι κάποιος έχει μειωμένη νοημοσύνη. Πολλές σπουδαίες προσωπικότητες της ιστορίας είχαν επιληψία.

Τι κάνουμε αν κάποιος πάθει κρίση δίπλα μας;

Μένουμε ψύχραιμοι και χρονομετρούμε. Δεν βάζουμε τίποτα στο στόμα. Δεν σταματάμε τους σπασμούς με τη βία. Προστατεύουμε το κεφάλι και γυρίζουμε τον ασθενή στο πλάι (θέση ασφαλείας). Καλούμε ασθενοφόρο μόνο αν η κρίση κρατήσει πάνω από 5 λεπτά, αν επαναλαμβάνεται, αν τραυματιστεί ή αν είναι η πρώτη του φορά.

Χρειάζεται πάντα μεταφορά στο νοσοκομείο;

Όχι απαραίτητα. Αν κάποιος έχει γνωστή επιληψία και η κρίση είναι η «συνηθισμένη» του, δεν χρειάζεται να πηγαίνει κάθε φορά στα επείγοντα. Αυτό εξατομικεύεται σε συνεννόηση με τον γιατρό του.

Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε κλείνοντας;

Το μήνυμα είναι ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε την επιληψία. Πρέπει να τη σεβόμαστε και να συνεργαζόμαστε με τον γιατρό. Η επιληψία δεν καθορίζει την προσωπικότητα κανενός. Γι’ αυτό αποφεύγω τον όρο «επιληπτικός ασθενής». Είναι μια διαταραχή που αντιμετωπίζεται και οι ασθενείς δεν πρέπει να αισθάνονται μειονεκτικά, αλλά να κυνηγούν τα όνειρά τους.