Πώς είναι, άραγε, η εμπειρία του θανάτου; Το ερώτημα απασχολεί εδώ και δεκαετίες την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία. Σήμερα, με τη βοήθεια της νευροεπιστήμης, οι ερευνητές βρίσκονται πιο κοντά από ποτέ στην κατανόηση του τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας στις τελευταίες στιγμές της ζωής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η φράση που φέρεται να είπε ο Steve Jobs λίγο πριν πεθάνει: «Ω, ουάου, ουάου». Τι είδε ή τι βίωσε ο ιδρυτής της Apple δεν θα το μάθουμε ποτέ. Ωστόσο, οι εμπειρίες κοντά στον θάνατο (Near Death Experiences – NDEs) συνεχίζουν να προκαλούν έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς ολοένα και περισσότερα δεδομένα δείχνουν ότι ο εγκέφαλος δεν «σβήνει» απλώς.
Οι εμπειρίες κοντά στον θάνατο και το μυστήριο της συνείδησης
Παρά τις πολυάριθμες μαρτυρίες ανθρώπων που επανήλθαν μετά από καρδιακή ανακοπή, η πραγματική εμπειρία του θανάτου παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. Τα τελευταία χρόνια, όμως, οι επιστήμονες άρχισαν να συλλέγουν δεδομένα απευθείας από ασθενείς που βρίσκονται στις τελευταίες στιγμές της ζωής τους.
Χρησιμοποιώντας ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα (EEG), παρακολουθούν τις αλλαγές στα εγκεφαλικά κύματα λίγο πριν από τον εγκεφαλικό θάνατο. Τα πρώτα αποτελέσματα, αν και προκαταρκτικά, δείχνουν εκρήξεις συντονισμένης νευρωνικής δραστηριότητας, ένδειξη ότι κάτι ουσιαστικό συμβαίνει καθώς ο εγκέφαλος «αντιλαμβάνεται» ότι πλησιάζει το τέλος.
Η κατανόηση αυτών των διεργασιών θα μπορούσε όχι μόνο να απομυθοποιήσει τον θάνατο και να προσφέρει παρηγοριά σε ασθενείς και οικογένειες, αλλά και να ρίξει φως σε βασικά ερωτήματα γύρω από τη συνείδηση.
Πότε επέρχεται πραγματικά ο εγκεφαλικός θάνατος;
Η μελέτη του θανάτου αποτελεί τεράστια επιστημονική και ηθική πρόκληση. Όπως εξηγεί ο Δρ Ajmal Zemmar, νευροχειρουργός και νευροεπιστήμονας στο Λούισβιλ του Κεντάκι, ο εγκέφαλος δεν «πεθαίνει» τη στιγμή που σταματά η καρδιά.
Τα εγκεφαλικά κύτταρα διαθέτουν αποθέματα ενέργειας που τους επιτρέπουν να λειτουργούν για λίγο ακόμη, έστω και χωρίς αιμάτωση. Έτσι, η γνωστή «ευθεία γραμμή» στο καρδιογράφημα δεν αντιστοιχεί στον άμεσο εγκεφαλικό θάνατο. Σύμφωνα με τον Δρ. Zemmar, ο πραγματικός εγκεφαλικός θάνατος επέρχεται πιθανώς περισσότερο από ένα λεπτό μετά τη διακοπή της καρδιακής λειτουργίας, όταν το EEG δείχνει πλήρη παύση της εγκεφαλικής δραστηριότητας.
Υποξία και «το κύμα του θανάτου»
Όταν ο εγκέφαλος στερείται οξυγόνου (μια κατάσταση γνωστή ως υποξία) ξεκινά μια αλληλουχία γεγονότων. Αρχικά παρατηρείται μια έντονη αύξηση δραστηριότητας, πιθανότατα ως ενστικτώδης προσπάθεια επιβίωσης. Ακολουθούν χαμηλότερης συχνότητας εγκεφαλικά κύματα και τελικά η πλήρης σιγή.
Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, τα εγκεφαλικά κύτταρα αρχίζουν να πεθαίνουν μέσω της αποπόλωσης, χάνοντας το ηλεκτρικό τους φορτίο. Αυτό προκαλεί μαζική απελευθέρωση νευροδιαβιβαστών και ιόντων, οδηγώντας σε αυτό που ο Δρ. Zemmar αποκαλεί «τριφασικό κύμα θανάτου»: μια ανεξέλεγκτη πυροδότηση νευρώνων, το νευρωνικό ισοδύναμο ενός τελικού πυροτεχνήματος.
Αν και το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί κυρίως σε ζώα, υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να συμβαίνει και στον άνθρωπο.
Η μελέτη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν
Στο επίκεντρο της επιστημονικής συζήτησης βρίσκεται μια μικρή αλλά ιδιαίτερα σημαντική μελέτη του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν. Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από τέσσερις ασθενείς του Michigan Medicine, οι οποίοι πέθαναν στη μονάδα νευροεντατικής θεραπείας ενώ παρακολουθούνταν με EEG και ηλεκτροκαρδιογράφημα.
Και οι τέσσερις ασθενείς ήταν αναίσθητοι. Σε δύο από αυτούς, η εγκεφαλική δραστηριότητα παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη. Στους άλλους δύο, όμως, καταγράφηκαν έντονες εκρήξεις κυμάτων γάμμα λίγα δευτερόλεπτα μετά την αποσύνδεση από τον αναπνευστήρα.
Τα κύματα γάμμα, η υψηλότερη συχνότητα εγκεφαλικών κυμάτων, συνδέονται με ανώτερες γνωστικές λειτουργίες και τη συνειδητή επεξεργασία. Η δραστηριότητα αυτή εντοπίστηκε στην «οπίσθια φλοιώδη θερμή ζώνη» του εγκεφάλου – περιοχές που σχετίζονται άμεσα με τη συνείδηση.
Ο εγκέφαλος δεν «παραιτείται» – υπερενεργοποιείται
Τα ευρήματα αμφισβητούν την παραδοσιακή επιστημονική άποψη ότι ο εγκέφαλος απλώς καταρρέει κοντά στον θάνατο. Όπως σημειώνει η Δρ Jimo Borjigin, νευροεπιστήμονας και επικεφαλής της μελέτης, λίγο πριν το τέλος ο εγκέφαλος φαίνεται να «υπερενεργοποιείται», ιδιαίτερα στο φάσμα γάμμα.
Τα αποτελέσματα συμφωνούν με προηγούμενες μελέτες σε ζώα και με παλαιότερες κλινικές αναφορές. Το 2009, ερευνητές είχαν καταγράψει απότομες αυξήσεις εγκεφαλικής δραστηριότητας σε επτά ασθενείς μετά την αφαίρεση μηχανικής υποστήριξης, ενώ μια μελέτη του 2017 βρήκε παρόμοια φαινόμενα σε σχεδόν το 50% των ασθενών που εξετάστηκαν.
Ωστόσο, το φαινόμενο δεν εμφανίζεται σε όλους, γεγονός που συνεχίζει να προβληματίζει τους επιστήμονες.
Μνήμες, αναμνήσεις και επιθανάτιες εμπειρίες
Τι βιώνουν οι ασθενείς κατά τη διάρκεια αυτής της υπερδραστηριότητας; Η Δρ. Borjigin υποψιάζεται ότι πρόκειται για τη νευρωνική «υπογραφή» των εμπειριών κοντά στον θάνατο. Τα δεδομένα δείχνουν αυξημένη δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη, κάτι που ταιριάζει με τις αφηγήσεις ανθρώπων που περιγράφουν ότι «ξαναζούν» στιγμές της ζωής τους ή βλέπουν αγαπημένα πρόσωπα.
«Η οικογένειά σου δεν είναι μπροστά σου και τα μάτια σου δεν είναι ανοιχτά», λέει η Δρ. Borjigin. «Κι όμως, η υποξία φαίνεται να πυροδοτεί μια αλυσίδα γεγονότων που οδηγεί στην ανάκληση μνήμης».
Αν το λεγόμενο «κύμα του θανάτου» ενεργοποιεί πράγματι αναμνήσεις, τότε ίσως έχουμε ένα κρίσιμο στοιχείο για το πώς ο εγκέφαλος βιώνει τις τελευταίες του στιγμές.
Το μεγάλο αναπάντητο ερώτημα
Παρά τις εντυπωσιακές ανακαλύψεις, ένα βασικό ερώτημα παραμένει: γιατί ο εγκέφαλος αφιερώνει τόσο μεγάλη ενέργεια σε μια διαδικασία που, φαινομενικά, δεν εξυπηρετεί κάποια άμεση λειτουργία επιβίωσης;
«Γιατί να το κάνει αυτό;» αναρωτιέται η Δρ. Borjigin. «Είναι ένα μεγάλο ερώτημα που ακόμη προσπαθούμε να απαντήσουμε».
Η επιστήμη μπορεί να μην έχει όλες τις απαντήσεις, όμως ένα πράγμα γίνεται ολοένα και πιο σαφές: ο θάνατος, τουλάχιστον για τον εγκέφαλο, δεν είναι μια απλή και σιωπηλή διακοπή. Είναι μια σύντομη, έντονη και ίσως βαθιά ανθρώπινη εμπειρία.
