Το βράδυ της 22ας Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη, ο Γρηγόρης Λαμπράκης, ιατρός, αθλητής και βουλευτής της ΕΔΑ, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας βίαιης και προμελετημένης επίθεσης που θα άλλαζε ριζικά το πολιτικό κλίμα της χώρας. Ο Λαμπράκης συμμετείχε σε εκδήλωση της «Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη», όπου μίλησε για την ειρήνη και τη δημοκρατία, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής πόλωσης και παρακρατικών ενεργειών.
Η εκδήλωση είχε ήδη διαταραχθεί από παρακρατικές ομάδες και αστυνομικούς με πολιτικά, που προπηλάκιζαν τους συμμετέχοντες και δημιουργούσαν ένταση στους γύρω δρόμους, χωρίς η αστυνομία να παρέμβει αποτελεσματικά. Μετά το τέλος της ομιλίας του, καθώς ο Λαμπράκης αποχωρούσε, ένα τρίκυκλο με οδηγό τον Σπύρο Γκοτζαμάνη και επιβάτη τον Μανώλη Εμμανουηλίδη, γνωστό ακροδεξιό, όρμησε με μεγάλη ταχύτητα προς το μέρος του. Ο Εμμανουηλίδης χτύπησε τον Λαμπράκη στο κεφάλι με ένα μεταλλικό αντικείμενο, προκαλώντας του σοβαρό τραυματισμό.
Η επίθεση ήταν τόσο αιφνιδιαστική όσο και βίαιη, με τον Λαμπράκη να σωριάζεται αιμόφυρτος στο έδαφος. Παρά την παρουσία πολλών αστυνομικών, κανείς δεν επενέβη άμεσα για να σταματήσει τους δράστες, οι οποίοι προσπάθησαν να διαφύγουν. Την καταδίωξη ανέλαβε ο Μανώλης Χατζηαποστόλου, ένας παριστάμενος που κατάφερε να ακινητοποιήσει τον Εμμανουηλίδη και να αναγκάσει τον Γκοτζαμάνη να σταματήσει το τρίκυκλο. Μετά από πάλη, ο Γκοτζαμάνης συνελήφθη από έναν τροχονόμο που δεν γνώριζε το παρασκήνιο.
Ο Λαμπράκης μεταφέρθηκε σε κωματώδη κατάσταση στο νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ, όπου και άφησε την τελευταία του πνοή πέντε ημέρες αργότερα, στις 27 Μαΐου 1963, σε ηλικία 51 ετών. Ο θάνατός του προκάλεσε τεράστια συγκίνηση και αγανάκτηση στην ελληνική κοινωνία, πυροδοτώντας μια πολιτική κρίση και διεθνή κατακραυγή για το παρακράτος και τη διαπλοκή του με κρατικούς μηχανισμούς.
Η κηδεία του Λαμπράκη στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών συγκέντρωσε περίπου 500.000 ανθρώπους, οι οποίοι εξέφρασαν την οργή τους κατά της δεξιάς κυβέρνησης και του παλατιού, μετατρέποντας το «ύστατο χαίρε» σε μαζική διαδήλωση υπέρ της δημοκρατίας και της ειρήνης.
Η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, σύμβολο της πάλης ενάντια στο παρακράτος και την αυταρχική καταστολή, που συγκλόνισε συθέμελα την πολιτική σκηνή της χώρας και ενέπνευσε γενιές αγωνιστών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία.
