Ο χρόνος μετρά αντίστροφα για την παγκόσμια πρεμιέρα της «Οδύσσειας» στις 17 Ιουλίου (στην Ελλάδα είναι προγραμματισμένη για τις 16 Ιουλίου). Και όσο πλησιάζουμε προς την ημέρα που το πολυαναμενόμενο κινηματογραφικό έπος του Κρίστοφερ Νόλαν θα βγει στις αίθουσες, τόσο φουντώνουν οι παθιασμένες συζητήσεις γύρω από το κινηματογραφικό γεγονός της χρονιάς.
Πριν καν κυκλοφορήσει η «Οδύσσεια», στα social media ειδικά, καταγράφεται ένας πρωτοφανής διχασμός, με την ταινία να έχει «φάει» cancel χωρίς να την έχουν δει. Για να είμαστε ειλικρινείς, παλαιότερα, ακύρωνες ή αποθέωνες μια ταινία, αφού πρώτα την έβλεπες και κρίνοντας με αυτό που εισέπραττες εσύ από το έργο, χωρίς να έχει επηρεαστεί η κρίση σου από το διαδικτυακό «πλύσιμο εγκεφάλου» και την υπερπληρφόρηση.
Σήμερα, η «ιεροτελεστία» της αίθουσας έρχεται συχνά σε αντιπαράθεση με την ταχύτητα του διαδικτύου. Το κοινό δεν περιμένει την προβολή για να εκφέρει άποψη, την έχει ήδη διαμορφώσει. Με μια σχεδόν σοκαριστική ευκολία, οι χρήστες χωρίζονται σε στρατόπεδα, αφορίζοντας ή υπερασπίζοντας με πάθος μια δημιουργία, βασισμένοι απλώς σε ένα τρέιλερ δύο λεπτών, στην ανάρτηση ενός τυχαίου λογαριασμού στο διαδίκτυο ή στις τάσεις που κυριαρχούν στα social media.
Γιατί το διαδίκτυο «δίκασε» την ταινία πριν καν τη δει
Οι συζητήσεις γύρω από τις μεγάλες κινηματογραφικές μεταφορές δεν είναι κάτι καινούριο στο Χόλιγουντ. Ούτε οι αντιδράσεις για μια ταινία πριν αυτή κυκλοφορήσει. Όμως, αυτό που συμβαίνει με την «Οδύσσεια» ξεπερνά σε ένταση κάθε προηγούμενο. Γιατί, άραγε συμβαίνει αυτό; Γιατί το κινηματογραφικό έπος του Νόλαν έχει προκαλέσει τέτοιο διαδικτυακό ξεσηκωμό; Και, κυρίως, γιατί έχουμε πάθει εμμονή με μια ταινία που δεν την έχουμε δει καν;
Η «Οδύσσεια» -όπως και η «Ιλιάδα»- είναι οικεία σε κάθε άνθρωπο στον πλανήτη. Αποτελεί, θα λέγαμε, ένα «ιερό κείμενο» της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Όταν, λοιπόν, ένας σκηνοθέτης -ακόμα και αν αυτός είναι ο Κρίστοφερ Νόλαν– αγγίζει ένα τέτοιο έργο, το κοινό νιώθει συχνά την ανάγκη να το «προστατεύσει» από τυχόν αυθαιρεσίες του Χόλιγουντ, είτε αυτές είναι ιστορικές, είτε προσωπικές επιλογές του δημιουργού, είτε επηρεασμένες από τη woke ατζέντα.
Σημαντικό ρόλο στο να προκληθεί ο χαμός αυτός έπαιξε και η επιλογή του σκηνοθέτη να δημιουργήσει ένα μυστήριο γύρω από το έργο, κρατώντας την πλοκή και την ακριβή προσέγγιση του μύθου κάτω από απόλυτη μυστικότητα κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Ακόμα και για το καστ, πέρα από τα ονόματα των κεντρικών πρωταγωνιστών, ελάχιστα πράγματα ήταν γνωστά μέχρι πρόσφατα, ακόμα και για το ποιον ρόλο θα υποδυθεί ο κάθε ηθοποιός. Όλο αυτό το κενό πληροφορίας λειτούργησε θα λέγαμε ως πρόσφορο έδαφος, τροφοδοτώντας θεωρίες και διαδικτυακές διαμάχες ανάμεσα στους θαυμαστές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ, είναι ο τρανς ηθοποιός Έλιοτ Πέιτζ, για τον οποίο μέχρι και πριν λίγο καιρό ξέραμε -μέσω δημοσιευμάτων στο διαδίκτυο – ότι στην ταινία θα υποδυθεί τον Αχιλλέα. Η επιλογή για τον συγκεκριμένο ρόλο είχε προκαλέσει «ξεσηκωμό», κάνοντας πολλοί σύγκριση με τον Αχιλλέα του Μπραντ Πιτ, στην Τροία. Ωστόσο, αποδείχτηκε ότι ο Πέιτζ είναι τελικά ο Ελπήνορας, ένα νεαρό μέλος του πληρώματος του Οδυσσέα που βρίσκει τραγικό τέλος και όχι ο Αχιλλέας.
Ωστόσο, το μεγάλο σημείο τριβής και συζήτησης αφορά τις επιλογές στο καστ, με πρώτη και κύρια εκείνη της Λουπίτα Νιόνγκο στον διπλό ρόλο της Ωραίας Ελένης και της Κλυταιμνήστρας. Από τη μία πλευρά, μερίδα του κοινού και των χρηστών στα social media αντέδρασε έντονα, υποστηρίζοντας ότι η επιλογή μιας μαύρης ηθοποιού έρχεται σε αντίθεση με τις κλασικές περιγραφές του Ομήρου και πως πρόκειται για ακόμη μία «φυλετική αντικατάσταση» που εντάσσεται στις σύγχρονες σκοπιμότητες της βιομηχανίας. Από την άλλη, ο ίδιος ο Νόλαν υπεραμύνθηκε της απόφασής του, τονίζοντας ότι αναζητούσε μια ηθοποιό με εσωτερική δύναμη και βάθος, ενώ η Νιόνγκο υποστήριξε ότι πρόκειται για μια μυθολογική ιστορία, η οποία επιτρέπει μια πιο ελεύθερη και οικουμενική καλλιτεχνική προσέγγιση. Να προσθέσουμε εδώ και τα «μαθήματα» φεμινισμού που παρέδωσε στον Όμηρο για τον ελάχιστο χρόνο που έδινε στις γυναίκες στα έπη του. Πάντως, η Λουπίτα έχει ένα κοινό με τους «haters» της ταινίας και της ίδιας: εκείνοι δεν έχουν δει το έργο και εκείνη δεν είχε διαβάσει την Οδύσσεια! Αλλά κάνουν με ευκολία cancel, υπηρετώντας ο καθένας τη δική του κουλτούρα και πιστεύω.
Η απουσία Ελλήνων ηθοποιών από το καστ προκάλεσε αντιδράσεις όχι μόνο στη χώρα μας, αλλά και διεθνώς. Παρόλο που μέρος των γυρισμάτων της «Οδύσσειας» πραγματοποιήθηκε σε τοποθεσίες στην Ελλάδα, όπως η Κορινθία και η Μεσσηνία, ο σκηνοθέτης δεν εμπιστεύτηκε κάποιον Έλληνα ηθοποιό, προκαλώντας αρνητικά σχόλια. Μάλιστα, πολλοί κατηγόρησαν την παραγωγή για πολιτισμική οικειοποίηση, υποστηρίζοντας ότι το Χόλιγουντ αξιοποιεί την ελληνική μυθολογία, αποκλείοντας όμως τους εγχώριους ηθοποιούς.
Τα επίσημα τρέιλερ που κυκλοφόρησαν, δεν βοήθησαν στην άμβλυνση του κλίματος. Αντίθετα, ενίσχυσαν κι άλλο τις αντιδράσεις. Μάλιστα, στο YouTube συγκέντρωσαν γρήγορα εκατοντάδες χιλιάδες dislikes. Δεν έχει σημασία που κανείς δεν έχει δει την ταινία, την καταδίκασαν από δύο λεπτά τρέιλερ και μόνο. Και σαν να μην έφτανε αυτό, ξεκίνησαν και οργανωμένες εκστρατείες προληπτικού review-bombing σε πλατφόρμες όπως το IMDb, με σκοπό την υποβάθμιση της βαθμολογίας της πριν καν αυτή προβληθεί στο κοινό.
Σαν «λάδι στη φωτιά» λειτούργησε και η παρέμβαση του Έλον Μασκ μέσω της πλατφόρμας X. Ο ίδιος έδωσε το σύνθημα για περαιτέρω αντιδράσεις, γράφοντας σε ανάρτησή του πως «ο Κρίστοφερ Νόλαν ατιμάζει τον Όμηρο για να ικανοποιήσει τους woke κανόνες που απαιτούνται για να κερδίσει ένα Όσκαρ», ενώ σε άλλη στιγμή τον χαρακτήρισε «αντι-λευκό ρατσιστή». Η τοποθέτηση αυτή έγινε αμέσως viral, βρίσκοντας ένθερμους υποστηρικτές κυρίως ανάμεσα σε συντηρητικούς χρήστες και μετατρέποντας τη συζήτηση γύρω από την ταινία σε ένα ευρύτερο πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.
Η παγκόσμια οικειοποίηση του Ομήρου
Πάντως, έχει προκαλέσει έκπληξη το γεγονός ότι οι πιο σφοδρές αντιδράσεις προέρχονται κυρίως από το εξωτερικό. Γιατί, όμως, το ξένο κοινό δείχνει τόσο έντονη, σχεδόν προσωπική ευαισθησία για τη μεταφορά ενός ελληνικού κειμένου, τη στιγμή που το Χόλιγουντ έχει κάνει δεκάδες παρόμοιες παραγωγές στο παρελθόν;
Η απάντηση κρύβεται στην ίδια την «Οδύσσεια» του Ομήρου, ως «κτήμα» της παγκόσμιας παιδείας. Στα εκπαιδευτικά συστήματα της Ευρώπης και της Αμερικής, τα ομηρικά έπη δεν διδάσκονται ως ξένη λογοτεχνία, αλλά ως τα θεμέλια του δυτικού πολιτισμού. Οι ξένοι αναγνώστες έχουν μεγαλώσει θεωρώντας τον Οδυσσέα, την Ελένη και τον Αχιλλέα δικούς τους, παγκόσμιους αρχετύπους. Όταν, λοιπόν, το Χόλιγουντ επεμβαίνει σε αυτά, το διεθνές κοινό αντιδρά, νιώθοντας ότι αλλοιώνεται η δική του πολιτισμική βάση.
Να σημειώσουμε πως είχε γίνει χαμός και με την ταινία «Τροία», που βασίστηκε στην «Ιλιάδα» το άλλο ομηρικό έπος. Ο Τύπος και οι κριτικοί κατηγόρησαν την παραγωγή για την «ιεροσυλία» να αφαιρέσουν εντελώς από την ταινία τους θεούς του Ολύμπου. Επίσης, η μετατροπή της βαθιάς φιλικής σχέσης Αχιλλέα-Πάτροκλου σε συγγενική (ξαδέρφια) είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις, όπως και οι αυθαίρετες αλλαγές στην τύχη κεντρικών ηρώων (όπως οι θάνατοι του Μενέλαου και του Αγαμέμνονα) χάριν του χολιγουντιανού εντυπωσιασμού. Ωστόσο, όταν η «Τροία» κυκλοφόρησε στα σινεμά, «τίναξε» την μπάνκα, καταγράφοντας εκατομμύρια δολάρια σε εισπράξεις.
Το φαινόμενο Νόλαν και το παρελθόν του
Ο Κρίστοφερ Νόλαν αποτελεί έναν από τους ελάχιστους σύγχρονους δημιουργούς που το όνομά τους και μόνο είναι ικανό να εγγυηθεί έντονες συζητήσεις. Η περίπτωση της «Οδύσσειας» δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά τη συνέχεια μιας άτυπης παράδοσης που θέλει τις ταινίες του σκηνοθέτη να γίνονται αντικείμενο έντονης κριτικής ή διθυράμβων πολύ πριν από την επίσημη κυκλοφορία τους.
Πρώτη και καλύτερη το «The Dark Knight» το 2008, όταν ο Νόλαν είχε εμπιστευτεί τον ρόλο του Τζόκερ στον Χιθ Λέτζερ. Η απόφασή του είχε αντιμετωπιστεί με σφοδρές αποδοκιμασίες, καθώς πολλοί θεωρούσαν τον αδικοχαμένο ηθοποιό ακατάλληλο για τον ρόλο, λόγω του παρελθόντος του σε εφηβικές ρομαντικές κομεντί. Το τελικό αποτέλεσμα δικαίωσε τον σκηνοθέτη και τον Λέτζερ, ο οποίος δεν ήταν στη ζωή για να δει την αποθέωση που γνώρισε ο «Τζόκερ» του, ο οποίος μέχρι και σήμερα ανταγωνίζεται στα ίσα εκείνον του Τζακ Νίκολσον, ενώ κέρδισε και Όσκαρ Β’ ρόλου μετά τον θάνατό του.
Ο σκηνοθέτης το 2014 με την ταινία του «Interstellar» προκάλεσε διχασμό στους αστροφυσικούς παγκοσμίως, οι οποίοι τον επέκριναν δημόσια για επιστημονικά λάθη γύρω από τις μαύρες τρύπες. Ο Νόλαν απάντησε τότε ότι οι ταινίες του εξετάζονται πάντα με ένα παράξενα αυστηρό κριτήριο ακρίβειας που δεν εφαρμόζεται σε κανέναν άλλον δημιουργό στο Χόλιγουντ. Αντιδράσεις σε παγκόσμιο επίπεδο είχε προκαλέσει και το οσκαρικό «Oppenheimer» το 2023, όπου τον κατηγόρησαν και για ιστορικές ανακρίβειες στην ταινία. Στην Ιαπωνία, για παράδειγμα, η κυκλοφορία καθυστέρησε για μήνες, καθώς το κοινό αντέδρασε στην απόφαση του σκηνοθέτη να μην συμπεριλάβει πλάνα από την ωμή καταστροφή στη Χιροσίμα.
Ταινίες που «έφαγαν» cancel πριν καν τις δούνε
Πάντως, η «Οδύσσεια» δεν θα πρέπει να νιώθει… άβολα για όλο αυτό τον χαμό που έχει προκαλέσει πριν από την πρεμιέρα της. Έχει συμβεί στο παρελθόν και με άλλες ταινίες του Χόλιγουντ, ενώ η ιστορία έχει δείξει ότι η προκαταβολική αρνητική αντίδραση του κοινού δεν προδικάζει πάντα το ίδιο αποτέλεσμα. Σε κάποιες περιπτώσεις, η οργή λειτούργησε ως η καλύτερη δωρεάν διαφήμιση, ενώ σε άλλες αποδείχθηκε εμπορικά καταστροφική. Ας δούμε τις ταινίες:
Τα Πάθη του Χριστού (2004): Η παραγωγή του Μελ Γκίμπσον προκάλεσε έντονες αντιδράσεις λόγω της ωμής απεικόνισης της βίας στη Σταύρωση του Χριστού, ενώ ο ίδιος κατηγορήθηκε για ακραίο αντισημιτισμό. Ωστόσο, όταν κυκλοφόρησε, γνώρισε τεράστια εισπρακτική επιτυχία.
Mad Max: Fury Road (2015): Πριν από την κυκλοφορία της, ομάδες χρηστών και influencers στο εξωτερικό κάλεσαν σε παγκόσμιο μποϊκοτάζ, κατηγορώντας την παραγωγή για φεμινιστική προπαγάνδα, επειδή ο κεντρικός ήρωας επισκιάστηκε από τη Furiosa, την οποία υποδύθηκε η Σαρλίζ Θερόν. Ο χαμός δεν επηρέασε την επιτυχία της όταν κυκλοφόρησε, ενώ η ταινία τελικά απέσπασε 6 Όσκαρ.
Η Μικρή Γοργόνα (2023): Εδώ και αν έγινε χαμός, με το πρώτο επίσημο teaser της ταινίας στο YouTube να συγκεντρώνει γύρω στα 2 εκατομμύρια dislikes τις πρώτες μέρες που βγήκε στη δημοσιότητα, αναγκάζοντας την Disney να τα αποκρύψει μέχρι και σήμερα. Οι χρήστες κατηγόρησαν το στούντιο για τον «φυλετικό ανακαθορισμό» της Άριελ, την οποία υποδύθηκε η Χάλι Μπέιλι. Παρά το αρνητικό κλίμα, η «Μικρή Γοργόνα» ξεπέρασε τα 569 εκατομμύρια δολάρια σε εισπράξεις παγκοσμίως.
Η Χιονάτη (2025): Το πιο πρόσφατο cancel του Χόλιγουντ. Η live-action μεταφορά του παραμυθιού συγκέντρωσε πάνω από 1 εκατομμύριο dislikes στο YouTube, λόγω του κάστινγκ της Rachel Zegler και των δηλώσεών της ότι η κλασική εκδοχή του 1937 ήταν «απαρχαιωμένη». Σε αυτή την περίπτωση, ο χαμός που προκλήθηκε δεν λειτούργησε θετικά για την ταινία, που εξελίχθηκε σε εισπρακτική αποτυχία, καταγράφοντας ζημιές άνω των 170 εκατομμυρίων δολαρίων στο στούντιο.
Μένει να δούμε τώρα τι θα συμβεί με την «Οδύσσεια». Αν και οι πρώτες επίσημες κριτικές από την πρεμιέρα του Λονδίνου κάνουν λόγο για ένα «μνημειώδες επίτευγμα». Αν το κοινό συμφωνήσει με τον ενθουσιασμό των κριτικών, θα το δούμε πολύ σύντομα.
