Νέο μέτωπο ανοίγει στις ήδη δύσκολες διαπραγματεύσεις για τον επόμενο προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την Ιταλία να ηγείται της προσπάθειας αποδυνάμωσης των περιβαλλοντικών όρων που θα συνοδεύουν τη χρηματοδότηση έργων και επενδύσεων.
Η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι αντιδρά στην πρόταση να εφαρμοστεί οριζόντια η αρχή «Μη Πρόκλησης Σημαντικής Βλάβης», γνωστή ως DNSH, σε σχεδόν όλες τις δαπάνες του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού για την περίοδο 2028–2034.
Σύμφωνα με τη Ρώμη, η αυστηρή εφαρμογή του κανόνα ενδέχεται να αποκλείσει από την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση βαριά βιομηχανία και υποδομές, να επιβαρύνει τις επιχειρήσεις με νέα γραφειοκρατία και να αποδυναμώσει την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Η προειδοποίηση της Μελόνι
Η Ιταλίδα πρωθυπουργός έχει τοποθετήσει το ζήτημα στο ευρύτερο πλαίσιο της βιομηχανικής αντιπαράθεσης με τις μεγάλες οικονομίες του πλανήτη.
«Σε έναν κόσμο στον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα κινητοποιούν δισεκατομμύρια για να ενισχύσουν τη βιομηχανία και την ανταγωνιστικότητά τους, η Ευρώπη δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εμπόδιο για τη δική της βιομηχανία», είχε δηλώσει ενώπιον της ιταλικής Εθνοσυνέλευσης.
Η κυβέρνηση Μελόνι θεωρεί ότι οι περιβαλλοντικές δεσμεύσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν μετατραπεί σε παράγοντα αύξησης του κόστους, περιορίζοντας τις επενδύσεις σε μια περίοδο κατά την οποία η ευρωπαϊκή οικονομία δυσκολεύεται να ακολουθήσει τον ρυθμό των διεθνών ανταγωνιστών της.
Η Ιταλία δεν ζητά επισήμως την πλήρη κατάργηση των περιβαλλοντικών κριτηρίων. Επιδιώκει, όμως, ευρύτερες εξαιρέσεις και ευελιξία, ώστε οι κυβερνήσεις να μπορούν να χρηματοδοτούν έργα βιομηχανίας, ενέργειας και υποδομών χωρίς να φοβούνται ότι θα απορριφθούν λόγω της περιβαλλοντικής τους επίπτωσης.
Τι είναι ο κανόνας DNSH
Η αρχή «Do No Significant Harm» θεσπίστηκε το 2020, στο αποκορύφωμα της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας.
Ο βασικός της στόχος είναι να εξασφαλίζει ότι τα ευρωπαϊκά κονδύλια δεν χρηματοδοτούν δραστηριότητες που βλάπτουν σοβαρά τους έξι βασικούς περιβαλλοντικούς στόχους της Ένωσης.
Οι στόχοι αυτοί αφορούν, μεταξύ άλλων, την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την προσαρμογή στις επιπτώσεις της, την προστασία των υδάτων, τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία, τον περιορισμό της ρύπανσης και την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων.
Μέχρι σήμερα, η αρχή δεν εφαρμόζεται ομοιόμορφα σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Χρησιμοποιείται κυρίως σε συγκεκριμένα προγράμματα, με διαφορετικές ερμηνείες και εξαιρέσεις ανάλογα με το είδος της χρηματοδότησης.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει τώρα να μετατραπεί σε γενικό κανόνα για τις δαπάνες της περιόδου 2028–2034, ώστε να περιοριστούν τα κενά και οι διαφορετικές πρακτικές μεταξύ των κρατών.
Οι εξαιρέσεις της Κομισιόν
Μπροστά στις αντιδράσεις των κυβερνήσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη προχωρήσει σε σημαντικές υποχωρήσεις.
Οι κατευθυντήριες γραμμές που εγκρίθηκαν προβλέπουν εξαίρεση των δαπανών για την άμυνα, την ασφάλεια και την αντιμετώπιση κρίσεων. Στην κατηγορία αυτή εντάσσεται και η στήριξη περιοχών που συνορεύουν με τη Ρωσία και βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξημένες ανάγκες ασφάλειας.
Η Κομισιόν εξετάζει επίσης την εξαίρεση έργων που θεωρούνται «υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος». Η διατύπωση αυτή θα μπορούσε να επιτρέψει την ευνοϊκότερη αντιμετώπιση μεγάλων επενδύσεων, όπως κέντρα δεδομένων, εξορύξεις κρίσιμων πρώτων υλών ή στρατηγικές ενεργειακές υποδομές.
Ξεχωριστός κατάλογος περιλαμβάνει δραστηριότητες όπως η ηλεκτροδότηση, οι διαστημικές υποδομές και οι μονάδες αποτέφρωσης επικίνδυνων αποβλήτων.
Για την Ιταλία, όμως, οι εξαιρέσεις αυτές δεν θεωρούνται αρκετές. Η Ρώμη σκοπεύει να επιδιώξει περαιτέρω αποδυνάμωση του κανόνα όταν οι κυβερνήσεις των 27 εξετάσουν τις κατευθυντήριες γραμμές το φθινόπωρο.
Η αποχή της Ιταλίας
Η δυσαρέσκεια της ιταλικής κυβέρνησης έχει ήδη εκφραστεί θεσμικά.
Η Ρώμη απείχε σε προηγούμενη ψηφοφορία επί ευρύτερου κειμένου που περιλάμβανε την αρχή DNSH, στέλνοντας μήνυμα ότι δεν πρόκειται να αποδεχθεί χωρίς αλλαγές τη γενικευμένη εφαρμογή της.
Η στάση αυτή προαναγγέλλει μια δύσκολη διαπραγμάτευση, καθώς ο νέος κοινοτικός προϋπολογισμός, που υπολογίζεται ότι θα προσεγγίσει τα δύο τρισεκατομμύρια ευρώ, απαιτεί συμφωνία μεταξύ κρατών με πολύ διαφορετικές οικονομικές και πολιτικές προτεραιότητες.
Χώρες με ισχυρή βιομηχανική βάση ανησυχούν ότι τα νέα κριτήρια θα αποκλείσουν μεγάλες επενδύσεις. Άλλες κυβερνήσεις θεωρούν ότι η χαλάρωση των κανόνων θα επέτρεπε τη χρηματοδότηση έργων που αντιβαίνουν στους κλιματικούς στόχους της Ένωσης.
Το αντίπαλο βόρειο μέτωπο
Απέναντι στην Ιταλία διαμορφώνεται ομάδα σκανδιναβικών χωρών, με τη Δανία και τη Φινλανδία να τάσσονται υπέρ ισχυρών περιβαλλοντικών εγγυήσεων.
Οι συγκεκριμένες κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι τα χρήματα των Ευρωπαίων φορολογουμένων δεν πρέπει να κατευθύνονται σε δραστηριότητες που επιβαρύνουν το κλίμα, τη φύση και τη δημόσια υγεία.
Η διαφωνία αντανακλά ένα βαθύτερο χάσμα. Από τη μία πλευρά βρίσκονται χώρες που δίνουν προτεραιότητα στην ταχεία βιομηχανική και οικονομική ενίσχυση. Από την άλλη, κράτη που θεωρούν ότι η πράσινη μετάβαση αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.
Ο ευρωβουλευτής των Πρασίνων Ράσμους Νόρντκβιστ, ο οποίος συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό, προειδοποίησε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να χρησιμοποιεί τα κοινά της κονδύλια με τρόπο που καταστρέφει τον πλανήτη.
Και το ΕΛΚ ζητά χαλάρωση
Η ιταλική κυβέρνηση δεν είναι μόνη στην αντίδρασή της.
Το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, η ισχυρότερη πολιτική ομάδα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, έχει επίσης ζητήσει να περιοριστεί η αυστηρότητα του DNSH.
Η θέση του ΕΛΚ είναι ότι η περιβαλλοντική αρχή πρέπει να εφαρμόζεται μόνο όπου είναι εφικτό και κατάλληλο, χωρίς να δημιουργεί πρόσθετες υποχρεώσεις αναφοράς για τα κράτη, τις επιχειρήσεις και τους τελικούς δικαιούχους.
Ο ευρωβουλευτής του ΕΛΚ Γιάνους Λεβαντόφσκι υποστήριξε ότι οι κανόνες δεν πρέπει να μετατρέπονται σε νέο γραφειοκρατικό βάρος, το οποίο θα καθυστερεί τις επενδύσεις και θα δυσκολεύει την απορρόφηση ευρωπαϊκών πόρων.
Η σύμπλευση της Ιταλίας με την κεντροδεξιά του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου αυξάνει τις πιθανότητες να υπάρξουν αλλαγές πριν από την οριστική έγκριση του προϋπολογισμού.
Οι φόβοι της βιομηχανίας
Οι επιχειρηματικοί φορείς ανησυχούν ότι η καθολική εφαρμογή της περιβαλλοντικής ρήτρας μπορεί να αποκλείσει από τη χρηματοδότηση τομείς όπως η χαλυβουργία, τα τσιμέντα, τα χημικά, οι μεταφορές και τα μεγάλα έργα υποδομής.
Ακόμη και επενδύσεις που αποσκοπούν στη μείωση των εκπομπών θα μπορούσαν να δυσκολευτούν να αποδείξουν ότι δεν προκαλούν σημαντική βλάβη σε κανέναν από τους έξι περιβαλλοντικούς στόχους.
Οι επικριτές φοβούνται ότι οι αυστηροί έλεγχοι θα οδηγήσουν σε καθυστερήσεις, απώλεια χρηματοδότησης και μεταφορά επενδύσεων εκτός Ευρώπης.
Από την άλλη πλευρά, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις υποστηρίζουν ότι χωρίς έναν κοινό κανόνα, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός κινδυνεύει να χρηματοδοτεί ταυτόχρονα την πράσινη μετάβαση και δραστηριότητες που την υπονομεύουν.
Η κρίσιμη διαπραγμάτευση
Οι κυβερνήσεις αναμένεται να εξετάσουν τις κατευθυντήριες γραμμές της Επιτροπής το φθινόπωρο, με στόχο να υπάρξει συμφωνία έως το τέλος του έτους.
Η συζήτηση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και η τελική διαπραγμάτευση με τα κράτη αναμένονται το 2027.
Το αποτέλεσμα θα καθορίσει κατά πόσο ο επόμενος προϋπολογισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα παραμείνει στενά συνδεδεμένος με την Πράσινη Συμφωνία ή θα στραφεί περισσότερο προς την άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια και τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα.
Η Ιταλία επιχειρεί να μετακινήσει την ισορροπία προς τη δεύτερη κατεύθυνση. Το επιχείρημα της κυβέρνησης Μελόνι είναι ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα έχοντας αυστηρότερους κανόνες από όλους.
Οι υποστηρικτές του DNSH απαντούν ότι η ανταγωνιστικότητα δεν μπορεί να χρηματοδοτείται εις βάρος των περιβαλλοντικών δεσμεύσεων και ότι κάθε νέα εξαίρεση αποδυναμώνει την ανθεκτικότητα της Ευρώπης απέναντι στην κλιματική κρίση.
Η διαμάχη, επομένως, δεν αφορά μόνο έναν τεχνικό κανόνα χρηματοδότησης. Αφορά το βασικό ερώτημα του επόμενου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού: αν τα δύο τρισεκατομμύρια ευρώ θα χρησιμοποιηθούν πρωτίστως για την πράσινη μετάβαση ή για την ενίσχυση μιας βιομηχανίας που πιέζεται από τον παγκόσμιο ανταγωνισμό.
