Σαν σήμερα 5 Ιανουαρίου: Η υπόθεση Ντρέιφους που δίχασε τη Γαλλία

Στις 5 Ιανουαρίου 1895, στην αυλή της École Militaire στο Παρίσι, η Γαλλία σκηνοθετεί μια δημόσια καθαίρεση που μοιάζει περισσότερο με τελετουργία εξόντωσης παρά με απονομή δικαιοσύνης. Μπροστά σε αξιωματικούς, δημοσιογράφους και επίσημους, ο λοχαγός Άλφρεντ Ντρέιφους βλέπει τα διακριτικά να ξεριζώνονται από τη στολή του και το ξίφος του να σπάει, την ώρα που έξω από τις πύλες ακούγονται κραυγές όπως το «Θάνατος στους Εβραίους».

Από εκείνη τη στιγμή, η υπόθεση παύει να είναι ένα στρατιωτικό «πειθαρχικό» θέμα. Γίνεται πολιτικό και κοινωνικό ρήγμα, μια ιστορία που θα μείνει ως σύμβολο δικαστικής πλάνης και αντισημιτισμού.

Το σημείωμα και το κυνήγι του ενόχου

Η υπόθεση ξεκινά ουσιαστικά από ένα ανώνυμο σημείωμα, το περιβόητο bordereau, που εντοπίζεται μέσω του γαλλικού αντικατασκοπευτικού δικτύου μέσα από τα άχρηστα χαρτιά της γερμανικής πρεσβείας. Οι υπηρεσίες το αντιμετωπίζουν ως απόδειξη ότι κάποιος από τον γαλλικό στρατό τροφοδοτεί τους Γερμανούς με απόρρητες πληροφορίες.

Το κλίμα στο Παρίσι της δεκαετίας του 1890 είναι ήδη ηλεκτρισμένο. Η ήττα από την Πρωσία το 1870 βαραίνει, ο φόβος της γερμανικής κατασκοπείας είναι διάχυτος, ο εθνικισμός φουντώνει, ο αντισημιτισμός βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Σε αυτό το περιβάλλον, η αναζήτηση του «ενόχου» δεν μοιάζει να ξεκινά από την αλήθεια, αλλά από την ανάγκη για ένα τέλος που θα καθησυχάσει το σύστημα.

Ο Ντρέιφους, Αλσατός, Εβραϊκής καταγωγής, ταλαντούχος και φιλόδοξος αξιωματικός πυροβολικού, γίνεται ο ιδανικός στόχος. Το βασικό «στοιχείο» που προβάλλεται είναι η ομοιότητα γραφικού χαρακτήρα. Το στρατοδικείο συνεδριάζει κεκλεισμένων των θυρών, κυκλοφορούν υπαινιγμοί για «μυστικό φάκελο» που δεν παρουσιάζεται στην υπεράσπιση, και η καταδίκη έρχεται με μια ταχύτητα που θυμίζει περισσότερο προδιαγεγραμμένο σενάριο.

Νήσος του Διαβόλου, η φυλακή που καταπίνει ανθρώπους

Μετά την καθαίρεση, ο Ντρέιφους οδηγείται στη Νήσο του Διαβόλου, έναν τόπο εξορίας που στην ευρωπαϊκή φαντασία ισοδυναμεί με αργό σβήσιμο. Εκεί επιβάλλεται καθεστώς σκληρής απομόνωσης, με διαρκή επιτήρηση και περιορισμούς που αλλάζουν ανάλογα με τις πολιτικές πιέσεις στο Παρίσι.

Η εξορία δεν λειτουργεί απλώς ως τιμωρία. Λειτουργεί ως μηχανισμός λήθης. Όσο ο κατάδικος είναι χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, το κράτος μπορεί να προσποιείται ότι το ζήτημα έκλεισε, ότι η «τάξη» αποκαταστάθηκε, ότι ο στρατός δεν έκανε λάθος.

Η αλήθεια που προσπάθησαν να θαφτεί

Το 1896, ο αντισυνταγματάρχης Ζωρζ Πικάρ, νέος επικεφαλής της αντικατασκοπίας, αρχίζει να βλέπει κενά που δεν κουμπώνουν. Ένα νέο έγγραφο και νέα στοιχεία οδηγούν την υποψία προς άλλον αξιωματικό, τον ταγματάρχη Φερντινάν Εστερχάζι. Ο Πικάρ καταλαβαίνει ότι η υπόθεση που θεωρήθηκε «κλειστή» είναι στην πραγματικότητα λάθος, ή κάτι χειρότερο από λάθος.

Εκεί ξεκινά η δεύτερη, πιο σκοτεινή πράξη. Αντί το σύστημα να διορθώσει τη δικαστική πλάνη, εμφανίζεται η λογική της συγκάλυψης. Ο Πικάρ απομακρύνεται, τιμωρείται υπηρεσιακά, και ο στρατός στήνει άμυνες γύρω από το κύρος του. Η Ιστορία της υπόθεσης Ντρέιφους δεν είναι μόνο μια άδικη καταδίκη. Είναι και ένα μάθημα για το πώς όταν οι θεσμοί φοβούνται την αυτογελοιοποίηση, γίνονται επιθετικοί απέναντι σε όποιον δείχνει το λάθος.

Το «Κατηγορώ» του Εμίλ Ζολά και η Γαλλία που χωρίστηκε

Το 1898, ο Εμίλ Ζολά ρίχνει το σπίρτο σε ένα ήδη πλημμυρισμένο από ατμούς δωμάτιο. Με το «J’accuse», το «Κατηγορώ», κατονομάζει πρόσωπα, κατηγορεί τη στρατιωτική και πολιτική ηγεσία για συγκάλυψη και φέρνει την υπόθεση στην καρδιά της δημόσιας σφαίρας.

Η Γαλλία χωρίζεται στα δύο. Από τη μία οι ντρεϊφουσάρ, που βλέπουν την υπόθεση ως μάχη για δικαιώματα, κράτος δικαίου και αλήθεια. Από την άλλη οι αντι-ντρεϊφουσάρ, που αντιλαμβάνονται κάθε αμφισβήτηση ως επίθεση στον στρατό και στο έθνος. Η πολιτική ζωή, ο Τύπος, τα σαλόνια, οι δρόμοι, όλα δηλητηριάζονται από το ίδιο ερώτημα, χωρίς να χρειάζεται καν να ειπωθεί δυνατά: ποιος δικαιούται να είναι «πραγματικός» Γάλλος.

Η δεύτερη καταδίκη και η αθώωση που άργησε

Ο Ντρέιφους επιστρέφει για νέα δίκη στη Ρεν το 1899. Παρά τα νέα δεδομένα, το στρατοδικείο τον καταδικάζει ξανά, αυτή τη φορά «με ελαφρυντικά», μια διατύπωση που μοιάζει με θεσμικό άλλοθι: να κλείσει το θέμα χωρίς να ομολογηθεί η κατάρρευση της πρώτης απόφασης. Λίγες ημέρες μετά, λαμβάνει προεδρική χάρη και αποφυλακίζεται, αλλά αυτό δεν είναι δικαίωση, γιατί η χάρη δεν ισοδυναμεί με αθώωση.

Στις 12 Ιουλίου 1906, το Ακυρωτικό Δικαστήριο (Cour de cassation) ακυρώνει την καταδίκη και κηρύσσει τον Ντρέιφους αθώο, κλείνοντας θεσμικά την υπόθεση που είχε διαλύσει την πολιτική και κοινωνική συνοχή της χώρας. Στη συνέχεια αποκαθίσταται και επιστρέφει στον στρατό, ενώ τιμάται και επίσημα από το γαλλικό κράτος.

Η σκιά της δηλητηρίασης

Ωστόσο η τοξικότητα της υπόθεσης δεν εξαφανίζεται. Ο Εμίλ Ζολά πεθαίνει το 1902 από ασφυξία στο σπίτι του, επίσημα λόγω ατυχήματος με καπνό. Χρόνια αργότερα, εμφανίζεται επίμονα η υποψία ότι ο θάνατός του μπορεί να συνδέεται με εσκεμμένο μπλοκάρισμα καπνοδόχου από αντι-ντρεϊφουσάρ, μια ιστορία που δεν αποδείχθηκε οριστικά αλλά επέζησε ως η πιο ανατριχιαστική υπενθύμιση του πόσο τοξική είχε γίνει η δημόσια ζωή.

Η υπόθεση Ντρέιφους τελικά κλείνει ως προειδοποίηση για το πώς ο αντισημιτισμός, η κρατική ισχύς και ο φόβος μπορούν να μετατρέψουν την αλήθεια σε εχθρό και τη δικαιοσύνη σε πλάνη.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1825: Ο συγγραφέας Αλέξανδρος Δουμάς συμμετέχει για πρώτη φορά σε μονομαχία, κατά τη διάρκεια της οποίας δεν τραυματίζεται σχεδόν καθόλου. Το μόνο που χάνει είναι το… παντελόνι του, το οποίο θα πέσει κατά τη διάρκεια της μονομαχίας.

1889: Η λέξη χάμπουργκερ εμφανίζεται για πρώτη φορά στην εφημερίδα της Ουάσινγκτον Walla Walla Union.

1895: Ο Γάλλος αξιωματικός Άλφρεντ Ντρέιφους καθαιρείται δημόσια και ατιμωτικά στην αυλή της Στρατιωτικής Σχολής στο Παρίσι, με αφαίρεση διακριτικών και θραύση του ξίφους του, αφού έχει καταδικαστεί για προδοσία σε μια υπόθεση που θα εξελιχθεί σε εμβληματική δικαστική πλάνη και θα διχάσει τη Γαλλία, πυροδοτώντας τεράστια πολιτική και κοινωνική σύγκρουση. Στη συνέχεια εξορίζεται σε ισόβια κράτηση στο διαβόητο Νησί του Διαβόλου στη Γαλλική Γουιάνα, μέχρι την τελική δικαίωσή του, όταν το 1906 ακυρώνεται η καταδίκη του και αποκαθίσταται επίσημα.

1913: Στη Ναυμαχία της Λήμνου, ο Ελληνικός στόλος υπό τον Παύλο Κουντουριώτη, με ναυαρχίδα το θωρακισμένο καταδρομικό Γ. Αβέρωφ, αποκρούει τη δεύτερη και τελευταία προσπάθεια του Οθωμανικού Στόλου να σπάσει τον ελληνικό αποκλεισμό στα Δαρδανέλλια. Η οθωμανική δύναμη αναγκάζεται να υποχωρήσει ξανά προς τα στενά και, στην πράξη, «κλειδώνει» η ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο για το υπόλοιπο του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, με καθοριστικές συνέπειες για τον έλεγχο των θαλάσσιων συγκοινωνιών και των νησιών.

1914: Η Ford ανακοινώνει το ημερομίσθιο των 5 δολαρίων και την 8ωρη βάρδια, κίνηση-σταθμό για τη βιομηχανική εργασία και τη μαζική παραγωγή.

1919: Στη Γερμανία, ιδρύεται το κόμμα των Ναζί, με την αρχική ονομασία Κόμμα Γερμανών Εργατών, από έναν κλειδαρά, τον Αντον Ντρέξλερ, έναν πολιτικό μηχανικό, το Γκότφριντ Φέντερ και ένα θεατρικό συγγραφέα, το Ντίτριχ Εκαρτ. Αργότερα θα πάρει το όνομα Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα των Γερμανών Εργατών (NSDAP). Το 54ο μέλος του κόμματος που θα γραφτεί είναι ο άσημος, τότε, Αδόλφος Χίτλερ που το 1923 θα αναλάβει την αρχηγία του.

1919: Ξεσπά στο Βερολίνο η εξέγερση των «Σπαρτακιστών», με σκοπό την εγκαθίδρυση κομμουνιστικής διακυβέρνησης στο πρότυπο της Σοβιετικής Ένωσης. Θα λήξει βουτηγμένη στο αίμα, μια εβδομάδα αργότερα, ενώ οι αρχηγοί της Ρόζα Λούξεμπουργκ και Καρλ Λίμπκνεχτ θα δολοφονηθούν.

1933: Ξεκινούν οι εργασίες κατασκευής της Golden Gate Bridge στο Σαν Φρανσίσκο, του εμβληματικού κρεμαστού γεφυριού που θα ενώσει την πόλη με την κομητεία Marin πάνω από το στενό Golden Gate.

1939: Η Αμερικανίδα αεροπόρος Αμέλια Έρχαρτ κηρύσσεται νομικά νεκρή «ερήμην», περίπου 18 μήνες μετά την εξαφάνισή της στις 2 Ιουλίου 1937, όταν χάθηκε πάνω από τον Ειρηνικό κατά την προσπάθειά της να ολοκληρώσει πτήση γύρω από τον κόσμο με τον πλοηγό Φρεντ Νούναν, καθ’ οδόν από τη Νέα Γουινέα προς το μικροσκοπικό νησί Howland. Η δικαστική απόφαση, που εκδίδεται στις 5 Ιανουαρίου 1939, «κλείνει» τυπικά μια από τις πιο διάσημες εξαφανίσεις του 20ού αιώνα, χωρίς να έχει δοθεί οριστική απάντηση για το τι ακριβώς συνέβη.

1941: Τα ελληνικά αντιτορπιλικά «Βασίλισσα Όλγα», «Βασιλεύς Γεώργιος», «Σπέτσες», «Ψαρά» και «Κουντουριώτης» περνούν από το στενό του Οτράντο, που ελέγχεται από τον Ιταλικό Στόλο, και βομβαρδίζουν τις ιταλικές θέσεις του κόλπου του Αυλώνα.

1950: Αποκαλύπτεται στην Ελλάδα σκάνδαλο μεταφοράς καυσίμων, που εμπλέκει στελέχη του Λαϊκού Κόμματος.

1952: Κυκλοφορεί για πρώτη φορά το «Mad», αρχικά ως κόμικ της EC Comics, με «αρχιτέκτονα» τον Harvey Kurtzman και εκδότη τον William M. Gaines. Ξεκινά ως σατιρικό έντυπο παρωδίας που «δουλεύει» τα δημοφιλή είδη και τις φόρμες της εποχής και, μέσα στα επόμενα χρόνια, θα εξελιχθεί σε ένα από τα πιο επιδραστικά brands αμερικανικού χιούμορ και πολιτισμικής σάτιρας, πριν περάσει σε μορφή περιοδικού στα μέσα της δεκαετίας του 1950.

1968: Ο Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ εκλέγεται πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Τσεχοσλοβακίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την Άνοιξη της Πράγας.

1972: Ο Βασίλης Λυμπέρης πυρπολεί το σπίτι της εν διαστάσει συζύγου του, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους η ίδια, η μητέρα της και τα δύο μικρά παιδιά τους. Η υπόθεση συγκλονίζει την κοινή γνώμη, οδηγεί σε καταδίκη του σε θάνατο και λίγους μήνες αργότερα εκτελείται στο Ηράκλειο Κρήτης, στην εκτέλεση που καταγράφεται ως η τελευταία εφαρμογή της θανατικής ποινής στην Ελλάδα.

1980: Η εταιρία Hewlett-Packard ανακοινώνει την κυκλοφορία του πρώτου PC.

2002: Με υπόμνημά του, ο έκπτωτος μονάρχης Κωνσταντίνος Γλύξμπουργκ αξιώνει από το ελληνικό δημόσιο πάνω από 190 δισ. δραχμές, ζητώντας επιπλέον αποζημιώσεις για «οδύνη και ταπείνωση», εκτός των απαιτήσεών του για κινητή και ακίνητη περιουσία. Συγνώμη και όχι αποζημίωση θα πρέπει να ζητήσει ο έκπτωτος μονάρχης, απαντά η κυβέρνηση.

2009: Η ένοπλη οργάνωση «Επαναστατικός Αγώνας» εξαπολύει επίθεση με καλάσνικοφ εναντίον αστυνομικών της διμοιρίας Α-542 στο υπουργείο Πολιτισμού. Από την επίθεση τραυματίζεται ο Διαμαντής Ματζούνης.

2011: Ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας και αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Αντώνης Σαμαράς, με επιστολή του προς τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο, χαρακτηρίζει την έκδοση ευρωομολόγου ως τη μόνη διέξοδο από την κρίση χρέους, όχι μόνο για τα κράτη-μέλη που αντιμετωπίζουν προβλήματα, αλλά και για την ευρωζώνη συνολικά.

Γεννήσεις

Θάνατοι

Εορτολόγιο

Θεόπεμπτος, Θεόπεμπτη, Θεωνάς, Θεώνη