Οι δείκτες των ρολογιών δείχνουν λίγα λεπτά μετά τις 07:00 το πρωί της Κυριακής 8 Μαρτίου 1970, όταν από τον προαύλιο χώρο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου απογειώνεται το ελικόπτερο που μεταφέρει ως μοναδικό επιβάτη τον 57χρονο Πρόεδρο του νησιού και Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄, στη Μονή της Παναγίας του Μαχαιρά. Πρόκειται για μια απόσταση περίπου δέκα λεπτών όπου ο Μακαριώτατος θα μετέβαινε για να χοροστατήσει στο ετήσιο μνημόσυνο του Ελληνοκύπριου αγωνιστή της ΕΟΚΑ, Γρηγόρη Αυξεντίου.
Οι άνδρες της ασφάλειάς του, έχουν ήδη φθάσει στο μοναστήρι και τον περιμένουν. Βρίσκονται σε εγρήγορση καθώς από την Αστυνομία υπήρχε η πληροφορία ότι άγνωστοι, θα επιχειρούσαν να στραφούν εναντίον του προέδρου κατά τη διάρκεια της τελετής.
Χειριστής του ελικοπτέρου είναι ο 38χρονος ταγματάρχης πυροβολικού Ζαχαρίας Παπαδογιάννης, με καταγωγή από το Καστρί Κυνουρίας. Θεωρεί ότι θα είναι μια ακόμη πτήση ρουτίνας, όπως και τόσες άλλες κατά το παρελθόν. Ωστόσο, με το που ανυψώνεται από το έδαφος και φθάνει στα περίπου 20 μέτρα από το έδαφος, αρχίζει να δέχεται πίσω αριστερά πυρά από αυτόματα όπλα. Οι δράστες έχουν πάρει θέση εδώ και ώρες στην ταράτσα του Παγκύπριου Γυμνασίου Λευκωσίας, που βρισκόταν ακριβώς απέναντι.
Ο πιλότος τραυματίζεται σοβαρά στη κάτω μέρος της κοιλιακής χώρας. Η όρασή του αρχίζει να θολώνει. Χάνει αίμα. Παρόλα αυτά καταφέρνει ημιλιπόθυμος, να προσγειωθεί σε παρακείμενο οικόπεδο, δίπλα στο αρχιεπισκοπικό μέγαρο, χωρίς ευτυχώς να ακουμπήσει τα ηλεκτροφόρα σύρματα ή άλλα εμπόδια. Με τη βοήθεια περίοικων και υπό τη συνοδεία του ίδιου του Αρχιεπισκόπου, που γλιτώνει από θαύμα τη ζωή του, μεταφέρεται εσπευσμένα στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Όπως θα περιέγραφε ο ίδιος ο Μακάριος αργότερα, «όταν ο χειριστής του ελικοπτέρου προσεγείωσεν επιτυχώς το ελικόπτερον μου είπε: «Ανοίξτε Μακαριώτατε». Ήνοιξα την θύραν και εξήλθε πρώτος ο χειριστής, αλλά μόλις επροχώρησε προς την πάροδον Χατζηγεωρκάτζη κατέπεσεν εις το μέσον της οδού». Από καθαρή τύχη σώζεται εν τέλει και ο χειριστής του ελικοπτέρου καθώς σύμφωνα με τον ιατροδικαστή η παρολίγον μοιραία σφαίρα διέτρησε το μεταλλικό κάθισμα, παρέσυρε τεμάχια μετάλλου, εισήλθε στο σώμα του και διέτρησε τον αριστερό ουρητήρα του, πολτοποίησε το σιγμοειδές, προξένησε εκτεταμένη βλάβη στο λεπτό έντερο και σφηνώθηκε τελικά στον λαγώνιο βόθρο.
Η φυγή των δραστών
Την ίδια ώρα οι επίδοξοι δολοφόνοι, αφού ρίχνουν μια καπνογόνο βόμβα που εξερράγη πλησίον του αρχιεπισκοπικού μεγάρου, που βρισκόταν η Αστυνομική Φρουρά, εγκαταλείπουν τρέχοντας την ταράτσα του σχολείου, προκειμένου να μην συλληφθούν από τις Αρχές. Διαφεύγουν με αυτοκίνητο που είχαν σταθμεύσει λίγο παρακάτω.
Οι πρώτες μαρτυρίες κάνουν λόγο για τέσσερα άτομα τα οποία όπως θα διαπιστωθεί αργότερα, χρησιμοποίησαν τρία διαφορετικά όπλα (ένα οπλοπολυβόλο και δύο τυφέκια) τα οποία εγκατέλειψαν στην ταράτσα της Σεβερείου Βιβλιοθήκης. Κι αυτό γιατί είχαν πει στους δράστες πως «θα τα αναλάμβανε ο στρατός», δηλαδή θα τα μάζευαν αργότερα ένστολοι των Ενόπλων Δυνάμεων που τάσσονταν κατά της κυπριακής κυβέρνησης.
Έρευνα στο σπίτι του πάλαι ποτέ στενού συνεργάτη
Μετά από έναν πρώτο κύκλο ανακρίσεων, οι υποψίες στρέφονται κατά του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη. Ο ίδιος ο Πρόεδρος Μακάριος έδωσε εντολή λίγες ώρες μετά την εναντίον του απόπειρα δολοφονίας, να διεξαχθεί έρευνα στο διαμέρισμα του πρώην συνεργάτη του, στη Λευκωσία. Πράγματι, εκεί θα εντοπιστούν δύο περίστροφά και έξι σφαίρες. Παρά το γεγονός ότι τα δύο όπλα ήταν δώρο του Αρχιεπισκόπου για την ασφάλειά του, ο ύποπτος θα οδηγηθεί στις 12 Μαρτίου στο δικαστήριο, με την κατηγορία της κατοχής όπλων χωρίς την ειδική άδεια του Υπουργικού Συμβουλίου, καθώς και της κατοχής εκρηκτικών υλών. Θα του επιβληθεί μικρό χρηματικό πρόστιμο.
Ποιος ήταν ο Γιωρκάτζης
Γιατί όμως θεωρήθηκε πως ο Γιωρκάτζης θα μπορούσε να είναι ο εμπνευστής της απόπειρας; Επρόκειτο για ένα πρόσωπο που είχε διατελέσει υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Εσωτερικών και Άμυνας στις κυβερνήσεις του Μακάριου, από το 1960 που ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία (ακόμη και στις μεταβατικές κυβερνήσεις που οδήγησαν στη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους) έως και τα τέλη του 1968. Ήταν από τα πρόσωπα που ασκούσαν σημαντική επιρροή στον Μακάριο, διαθέτοντας μάλιστα κι ένα μεγάλο δίκτυο διασυνδέσεων στον στρατό, στην αστυνομία και στις υπηρεσίες πληροφοριών.
Ωστόσο δεν του συγχώρησε ποτέ το γεγονός, ότι δεν του παρείχε κάλυψη όταν η Χούντα των Αθηνών (που είχε ανέλθει στην εξουσία της χώρας μας από τον Απρίλιο του 1967) τον κατηγόρησε για συμμετοχή στην απόπειρα δολοφονίας κατά του δικτάτορα Γεώργιου Παπαδόπουλου στις 13 Αυγούστου 1968. Αυτό που τον είχε πειράξει περισσότερο ήταν πως ο Κύπριος πρόεδρος τον είχε αναγκάσει να υποβάλλει την παραίτησή του από Υπουργός Εσωτερικών όταν έγινε γνωστό πως το όνομά του αναφέρεται στο σχετικό ανακριτικό πόρισμα της Αθήνας. Από τότε στράφηκε εναντίον του και άρχισε να συνδέεται με πρόσωπα που συνωμοτούσαν κατά του επικεφαλής της Μεγαλονήσου.
Σύλληψη μέσα στο αεροπλάνο
Στις 13 Μαρτίου 1970, δηλαδή λίγες ώρες μετά την επιβολή του χρηματικού προστίμου από το δικαστήριο επιχειρεί να διαφύγει στο εξωτερικό, και ειδικότερα στη Βηρυτό με πτήση των Μεσανατολικών Αερογραμμών, αλλά δεν τα καταφέρνει. Την ώρα που το αεροσκάφος τροχοδρομεί και ετοιμάζεται να απογειωθεί, λαμβάνει εντολή από τον πύργο ελέγχου να επιστρέψει στη βάση του. Μόλις σβήνουν οι κινητήρες εισέρχονται στην καμπίνα των επιβατών δύο στρατιώτες και τον συλλαμβάνουν.
Παραίτηση και δολοφονία Γιωρκάτζη
Το ίδιο απόγευμα ο Γιωρκάτζης ανακοινώνει πως παραιτείται από τη θέση του οργανωτικού γραμματέα του συντηρητικού Ενιαίου Κόμματος που είχε ιδρυθεί το 1969 (υπό τον Γλαύκο Κληρίδη), και πως παραιτείται από την πολιτική. Μάλιστα στη σχετική δήλωση εκφράζει «πικρία και θλίψη» για τις «δυσφημιστικές διαδόσεις» εναντίον του. Και προσθέτει: «Θα υπομένω καρτερικώς τα πάντα, προετοιμασμένος δι’ οτιδήποτε, πιστεύων ότι η αλήθεια και το δίκαιον θα επικρατήσουν. Και διά το καλόν της Κύπρου αλλά και διά το καλόν του Μακαριωτάτου».
Δύο ημέρες αργότερα, το απόγευμα της Κυριακής 15 Μαρτίου, θα δολοφονηθεί σε ερημικό δρόμο περίπου 10 χιλιόμετρα ανατολικά της Λευκωσίας, κοντά στο χωριό Μια Μηλιά (που σήμερα τελεί υπό τουρκοκυπριακή κατοχή). Πιθανοί δράστες θεωρούνται πράκτορες του ελληνικού δικτατορικού καθεστώτος. Τυπικά όμως έως και σήμερα η υπόθεση θεωρείται ανεξιχνίαστη.
Σε δύο αντίθετες ομάδες οι δράστες
Από τον Σεπτέμβριο έως και τον Νοέμβριο του ίδιου έτους θα διεξαχθεί στην Κύπρο η δίκη για την απόπειρα δολοφονίας κατά του Μακάριου Γ’. Οι θύτες θα αποδειχθεί πως ανήκαν σε δύο εκ διαμέτρου αντίθετες ομάδες αντιπάλων του Αρχιεπισκόπου που απλώς είχαν ως κοινό σκοπό την αφαίρεση της ζωής του.
Από τη μια βρίσκονταν φίλοι του Πολύκαρπου Γιωρκάτζη κι από την άλλοι άνδρες της αντιμακαριακής αντιπολίτευσης που διαφωνούσαν με το γεγονός ότι ο Πρόεδρος του νησιού είχε εγκαταλείψει την πολιτική υπέρ της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Εν τέλει θα καταδικαστούν τέσσερα άτομα ενώ η έδρα δέχθηκε πως και ο Γιωρκάτζης «εκ πρώτης όψεως συμμετείχε της συνωμοσίας».
Η αποκάλυψη του περιοδικού «Der Spiegel»
Δεν ξέρουμε εάν και κατά πόσο είναι σύμπτωση, αλλά την ημέρα της δολοφονικής απόπειρας κατά του Μακάριου, το εβδομαδιαίο γερμανικό περιοδικό «Der Spiegel» αποκάλυπτε πραξικοπηματικό σχέδιο της Χούντας των Αθηνών με την κωδική ονομασία «Ερμής» βάσει του οποίου προβλεπόταν η εφαρμογή του σε τρία στάδια: Το πρώτο αφορούσε την εκτροπή του Μακάριου από την εξουσία με κάθε τρόπο, ακολούθως τον διαχωρισμό του ελληνικού από τον τουρκικό πληθυσμό της νήσου και τέλος την προσάρτηση της Κύπρου στην Ελλάδα. Να σημειωθεί ότι το «Der Spiegel» αποτελούσε σημαντική πηγή ενημέρωσης για τα τεκταινόμενα στη χώρα μας κατά τη διάρκεια της επταετούς δικτατορίας. Οι άνθρωποι του καθεστώτος μάλιστα επιχειρούσαν κάθε φορά που κυκλοφορούσε το περιοδικό να σπεύδουν να το αγοράσουν από όλα τα περίπτερα της επικράτειας προκειμένου να μην το διαβάζει ο κόσμος. Η διεύθυνση του εντύπου απάντησε με νέες, περισσότερες αποστολές αντιτύπων και με τη δημοσίευση όλο και πιο αναλυτικών άρθρων κατά του καθεστώτος.
Το διάγγελμα προς τον κυπριακό λαό
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος το ίδιο κιόλας απόγευμα της απόπειρας δολοφονίας εναντίον του, είχε απευθύνει ραδιοτηλεοπτικό διάγγελμα προς τον κυπριακό λαό, αναφέροντας πως «αι σφαίραι δεν έπληξαν το ιδικόν μου σώμα, έπληξαν όμως και εταυμάτισαν την ψυχήν μου. Αισθάνομαι δε πράγματι, οδύνην βαθυτάτην, διότι ευρέθησαν Έλληνες Κύπριοι, οι οποίοι ενεργούντες αυτοβούλως ή ως όργανα άλλων, απετόλμησαν τοιαύτην απόπειραν και ύψωσαν όπλα και έρριψαν κατ΄εμού σφαιρας δολοφονικάς». Και κατέληγε: «Θα συνεχίσω το έργον μου με γνώμονα και οδηγόν το χρέος προς τον μάρτυρα Κυπριακόν λαόν, ανταποδίδων ολοκληρωτικώς και παντοιοτρόπως την υπό του λαού προς εμέ εκφρασθείσαν μέχρι τούδε εμπιστοσύνην, μηδέποτε ορρωδών και μηδέποτε λιποψυχών».
Η φερόμενη εμπλοκή του σταθμάρχη της CIA στην απόπειρα δολοφονίας
Όπως τονίζει στο βιβλίο του «Διχοτομημένη Νήσος – Ψυχρός Πόλεμος και Κυπριακό την περίοδο 1960-1974» (που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια»), ο επίκουρος καθηγητής στο Ίδρυμα Παγκόσμιας Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Καρόλου της Τσεχίας και επικεφαλής της Ομάδας Μελέτης του Ψυχρού Πολέμου στο Ινστιτούτο Έρευνας Στρατηγικών Περιοχών του εν λόγω ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος κ. Γιαν Κόουρα, οι φανατικοί αντικομμουνιστές συνταγματάρχες της Χούντας στην Αθήνα δεν είχαν καμιά διάθεση να ανεχτούν περεταίρω την ανεξάρτητη πολιτική του Μακάριου.
«Ο Κύπριος ηγέτης επέζησε της επίθεσης ως εκ θαύματος. Από τις έρευνες που ακολούθησαν διαδόθηκαν έντονες φήμες περί εμπλοκής του Έρικ Νεφ, σταθμάρχη της CIA στην Κύπρο, ο οποίος επανειλημμένα είχε εκφράσει την αντιπάθειά του για τον Μακάριο. Ο Κύπριος πρόεδρος ζήτησε την αποπομπή του Νεφ από την αμερικανική πρεσβεία, πράγμα που έγινε αποδεκτό, προκειμένου οι Αμερικανοί να μη διακόψουν εντελώς τις επαφές τους με τον αρχιεπίσκοπο» διαβάζουμε.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδίωκαν την ανατροπή του Μακάριου, τον οποίο θεωρούσαν κύριο υπαίτιο για τη μη υλοποίηση των σχεδίων τους στο Κυπριακό ήδη από το 1964. Δύο χρόνια αργότερα οι Αμερικανοί διέκοψαν εντελώς την οικονομική τους βοήθεια στο νησί, ενώ αντιμετώπιζαν τον Μακάριο ως αναξιόπιστο εταίρο. Ταυτόχρονα απέρριπταν το ενδεχόμενο να σημειωθεί αιματοχυσία ή τουρκική εισβολή στο νησί στην περίπτωση ανατροπής του Μακάριου. Προσθέτει ωστόσο πως: «Δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι ΗΠΑ ενέκριναν τις απόπειρες δολοφονίας του Κύπριου ηγέτη ή ότι σε αυτές ενεπλάκησαν υπηρεσίες τους, αν και οι ενέργειες που ανέπτυξαν ορισμένα στελέχη τους δύσκολα θα μπορούσαν να αποδοθούν σε ατομική πρωτοβουλία εν αγνοία των ανωτέρων τους. Ο Μακάριος, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Ουάσιγκτον τον Οκτώβριο του 1970, έλαβε διαβεβαιώσεις από τον Αμερικανό πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον για την πρόθεσή του να διατηρήσει φιλικές σχέσεις με την Κυπριακή Δημοκρατία και να υποστηρίξει τη σταθερότητα στο νησί».
Για την ιστορία, ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας και Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, δέχθηκε κι άλλες φορές δολοφονικές επιθέσεις κατά τη διάρκεια της ζωής του, αλλά καμία δεν πέτυχε το στόχο της. Η πρώτη ήταν η προαναφερθείσα, ωστόσο εξίσου σημαντική ήταν και αυτή της 15ης Ιουλίου 1974 στο πλαίσιο του πραξικοπήματος που οργάνωσε η Χούντα. Δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς επιτέθηκαν στο Προεδρικό Μέγαρο με σκοπό την εξόντωση του ανώτατου ιεράρχη, ο οποίος όμως κατάφερε να διαφύγει από το κτήριο πριν καταληφθεί. Αρχικά μάλιστα είχε θεωρηθεί νεκρός, ωστόσο ο ίδιος φρόντισε με κινηματογραφικό τρόπο να στείλει ραδιοφωνικό μήνυμα προς τον κυπριακό λαό δηλώνοντας των είναι ζωντανός. Ο Μακάριος θα φύγει από τη ζωή στις 3 Αυγούστου 1977 μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου, σε ηλικία 63 ετών.
- Ο Γεώργιος Σαρρής είναι δημοσιογράφος – μέλος της ΕΣΗΕΑ, τιμηθείς από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με το Βραβείο Αθ. Μπότση για την αντικειμενική και με πληρότητα παρουσίαση ιστορικών πολιτικών θεμάτων.
