Μια νέα συζήτηση για τα θραύσματα του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Λούβρο ανοίγει στη Γαλλία, μετά την υιοθέτηση νέου νομικού πλαισίου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών που αποκτήθηκαν παράνομα ή υπό συνθήκες ιστορικής ανισότητας.
Η εξέλιξη δεν σημαίνει ότι το Παρίσι επιστρέφει αυτομάτως ελληνικές αρχαιότητες στην Αθήνα. Σημαίνει όμως κάτι εξαιρετικά σημαντικό: η Γαλλία, μία από τις μεγαλύτερες μουσειακές δυνάμεις της Ευρώπης, δημιουργεί πλέον μηχανισμό για την επανεξέταση αντικειμένων που βρίσκονται στις δημόσιες συλλογές της. Και μέσα σε αυτή τη συζήτηση, τα παρθενώνεια θραύσματα του Λούβρου αποκτούν ξανά κεντρικό ενδιαφέρον.
Η Γαλλία βάζει κανόνες στις επιστροφές πολιτιστικών αγαθών
Ο νέος γαλλικός νόμος, που εγκρίθηκε οριστικά την άνοιξη του 2026, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά βήματα της Γαλλίας στο ζήτημα των επιστροφών πολιτιστικής κληρονομιάς. Η Le Monde τον παρουσιάζει ως απάντηση σε μια δέσμευση που είχε αναλάβει ο Εμανουέλ Μακρόν το 2017, όταν είχε μιλήσει στην Ουαγκαντούγκου για την ανάγκη να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις επιστροφής αφρικανικής πολιτιστικής κληρονομιάς στην Αφρική.
Μέχρι σήμερα, κάθε επιστροφή αντικειμένου από γαλλική δημόσια συλλογή απαιτούσε ειδική νομοθετική παρέμβαση. Το νέο πλαίσιο επιτρέπει πλέον την εξέταση αιτημάτων μέσω πιο οργανωμένης διαδικασίας, χωρίς να χρειάζεται κάθε υπόθεση να περνά από ξεχωριστό νόμο. Ωστόσο, η διαδικασία παραμένει αυστηρή και ελεγχόμενη, καθώς τα αιτήματα θα εξετάζονται από επιστημονική επιτροπή και στη συνέχεια από επιτροπή επιστροφής πολιτιστικών αγαθών.
Το The Art Newspaper σημειώνει ότι το νέο πλαίσιο καλύπτει αντικείμενα που αφαιρέθηκαν παράνομα μεταξύ Ιουνίου 1815 και Απριλίου 1972, δηλαδή ανάμεσα στο τέλος της ναπολεόντειας περιόδου και την έναρξη ισχύος της Σύμβασης της UNESCO για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Γιατί η υπόθεση αγγίζει τον Παρθενώνα
Το ελληνικό ενδιαφέρον προκύπτει από το γεγονός ότι στο Λούβρο φυλάσσονται θραύσματα που συνδέονται με τον Παρθενώνα. Σε άρθρο γνώμης στη Le Monde, η νομικός και ερευνήτρια του CNRS Κατερίνα Τιτή εξετάζει ακριβώς αυτό το ερώτημα: αν και πώς ο νέος γαλλικός νόμος μπορεί να αφορά τα θραύσματα του Παρθενώνα που βρίσκονται στη γαλλική πρωτεύουσα.
Η απάντηση δεν είναι ενιαία για όλα τα αντικείμενα. Η λεγόμενη Πλάκα των Εργαστίνων, που ανήκει στην ανατολική ζωφόρο του Παρθενώνα, φαίνεται να είχε εισέλθει στη γαλλική δημόσια κυριότητα πριν από το χρονικό όριο του 1815 και, επομένως, δύσκολα θα μπορούσε να καλυφθεί από το νέο πλαίσιο. Αντιθέτως, άλλη μετόπη που αγοράστηκε από το Λούβρο το 1818 εμπίπτει χρονικά στην περίοδο που εξετάζει ο νόμος και γι’ αυτό μπαίνει πιο άμεσα στη συζήτηση.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: η νέα γαλλική νομοθεσία δεν ανοίγει μια γενική και αυτόματη πόρτα για όλα τα θραύσματα του Παρθενώνα. Ανοίγει, όμως, ένα νομικό μονοπάτι για συγκεκριμένα αντικείμενα, εφόσον υπάρξει αίτημα, τεκμηρίωση και πολιτική βούληση.
Η επιστροφή δεν είναι αυτόματη
Το Town & Country, παρουσιάζοντας τον γαλλικό νόμο, υπογραμμίζει ότι τα αιτήματα επιστροφής πρέπει να υποβάλλονται από κράτη και όχι από ιδιώτες. Αυτό σημαίνει ότι μια ενδεχόμενη διαδικασία για ελληνικές αρχαιότητες στο Λούβρο δεν θα μπορούσε να κινηθεί ως ιδιωτική πρωτοβουλία, αλλά θα έπρεπε να αποκτήσει επίσημο κρατικό χαρακτήρα.
Η διαδικασία θα απαιτούσε έρευνα προέλευσης, αξιολόγηση των συνθηκών απόκτησης και εξέταση από τα αρμόδια γαλλικά όργανα. Η ίδια η Le Monde επισημαίνει ότι ο νέος νόμος αποτυπώνει πραγματική πολιτική βούληση, αλλά δεν καταργεί τις δυσκολίες: πολλά αρχεία είναι ελλιπή, οι διαδρομές των αντικειμένων είναι συχνά περίπλοκες και η απόδειξη παράνομης ή καταχρηστικής απόκτησης δεν είναι πάντα εύκολη.
Για την Ελλάδα, όμως, η αξία της εξέλιξης βρίσκεται στο ότι η συζήτηση μεταφέρεται σε θεσμικό επίπεδο. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για μια ηθική διεκδίκηση ή για μια πολιτιστική καμπάνια. Υπάρχει πλέον στη Γαλλία ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο συγκεκριμένα αντικείμενα μπορούν να εξεταστούν με όρους δικαίου, ιστορικής τεκμηρίωσης και μουσειακής πολιτικής.
Το Λούβρο και το προηγούμενο για τα μεγάλα μουσεία
Η σημασία της γαλλικής κίνησης ξεπερνά την ίδια τη Γαλλία. Το Λούβρο δεν είναι ένα απλό μουσείο. Είναι ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα του ευρωπαϊκού μουσειακού μοντέλου, το οποίο επί δεκαετίες στηρίχθηκε στην αρχή ότι οι μεγάλες συλλογές είναι αμετακίνητες.
Αυτό ακριβώς αρχίζει να αλλάζει. Όπως σημειώνει η Le Monde, το νέο γαλλικό πλαίσιο έρχεται μετά από προηγούμενες νομοθετικές κινήσεις για έργα που είχαν λεηλατηθεί από τους Ναζί και για την επιστροφή ανθρώπινων λειψάνων. Με άλλα λόγια, η Γαλλία δεν αντιμετωπίζει πλέον τις επιστροφές ως εξαίρεση που γίνεται υπό πολιτική πίεση, αλλά ως πεδίο οργανωμένης δημόσιας πολιτικής.
Το The Art Newspaper καταγράφει ότι η γαλλική προσέγγιση παραμένει αυστηρά ελεγχόμενη, ακριβώς για να προστατευθεί η αρχή του αμεταβίβαστου των δημόσιων συλλογών. Ωστόσο, το γεγονός ότι η Γαλλία αναγνωρίζει πλέον εξαιρέσεις σε αυτή την αρχή έχει μεγάλη σημασία για όλες τις χώρες που ζητούν την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών.
Η σκιά του Βρετανικού Μουσείου
Παρότι το νέο θέμα αφορά το Λούβρο, η σκιά του Βρετανικού Μουσείου είναι αναπόφευκτη. Η βασική μάζα των Γλυπτών του Παρθενώνα εξακολουθεί να βρίσκεται στο Λονδίνο, ενώ το Βρετανικό Μουσείο υποστηρίζει διαχρονικά ότι ο λόρδος Έλγιν τα αφαίρεσε νόμιμα, επικαλούμενο οθωμανική άδεια ή «φιρμάνι». Το Associated Press έχει καταγράψει ότι η Ελλάδα αμφισβητεί σταθερά τη νομιμότητα αυτής της αφαίρεσης και ζητά την επανένωση των Γλυπτών στην Αθήνα.
Η ίδια συζήτηση ενισχύθηκε όταν η Τουρκάλα αξιωματούχος Ζεϊνέπ Μποζ αμφισβήτησε σε συνεδρίαση της UNESCO την ύπαρξη οθωμανικού φιρμανιού που να νομιμοποιεί την αφαίρεση των Γλυπτών από τον Έλγιν. Το AP σημείωσε ότι η παρέμβαση αυτή έδωσε νέα ώθηση στην ελληνική επιχειρηματολογία.
Το γαλλικό προηγούμενο δεν λύνει το βρετανικό ζήτημα. Αλλά πιέζει το ευρύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Αν το Παρίσι αρχίζει να επανεξετάζει αντικείμενα που βρίσκονται στις δικές του δημόσιες συλλογές, γίνεται ολοένα πιο δύσκολο για άλλα μεγάλα μουσεία να κρύβονται πίσω από την ιδέα ότι καμία συλλογή δεν μπορεί ποτέ να ανοίξει ξανά.
Το ελληνικό επιχείρημα αποκτά νέα γλώσσα
Η ελληνική θέση για τα Γλυπτά του Παρθενώνα έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: δεν αντιμετωπίζει τα γλυπτά ως απλά αρχαία έργα τέχνης, αλλά ως διαμελισμένα μέρη ενός ενιαίου μνημείου. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.
Άλλο είναι να ζητά ένα κράτος την επιστροφή ενός αυτόνομου αντικειμένου που βρίσκεται σε ξένο μουσείο και άλλο να ζητά την επανένωση τμημάτων ενός μνημείου που εξακολουθεί να στέκει στον τόπο του. Ο Παρθενώνας δεν είναι χαμένη αρχαιολογική μνήμη. Είναι ζωντανό μνημείο, ορατό, επισκέψιμο και άμεσα συνδεδεμένο με τα θραύσματα που παραμένουν διασκορπισμένα σε μουσεία της Ευρώπης.
Η νέα γαλλική συζήτηση επιτρέπει στην Αθήνα να μιλήσει με μια πιο σύγχρονη γλώσσα: όχι μόνο για εθνική διεκδίκηση, αλλά για έρευνα προέλευσης, ιστορική δικαιοσύνη, αποκατάσταση ενότητας μνημείων και νέα μουσειακή ηθική.
