Σαν σήμερα, λίγο μετά τις 2:30 τα ξημερώματα της 10ης Φεβρουαρίου 1948, η Θεσσαλονίκη ξυπνά από μια εικόνα που έμοιαζε αδιανόητη για μεγάλο αστικό κέντρο της εποχής: πέφτουν κανονιοβολισμοί από θέση έξω από την πόλη, στην περιοχή του Δερβενίου, περίπου οκτώ χιλιόμετρα μακριά. Η επίθεση αποδίδεται σε αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, οι οποίοι, σύμφωνα με τις περιγραφές, εγκατέστησαν πυροβόλο και έβαλαν για περίπου μία ώρα, από τις 2:30 έως τις 3:30.
Τα βλήματα προκάλεσαν ζημιές σε καταστήματα και σπίτια, ενώ ο απολογισμός που καταγράφεται σε μεταγενέστερη αποτίμηση περιλαμβάνει δώδεκα τραυματίες, δέκα κατοίκους και δύο Βρετανούς οπλίτες, καθώς και έξι νεκρούς, έναν Βρετανό στρατιώτη και πέντε κατοίκους, κυρίως από τον συνοικισμό της Νεάπολης.
Ο κανονιοβολισμός δεν έμεινε «στην περιφέρεια». Αναφέρονται πτώσεις βλημάτων στη Βασιλέως Ηρακλείου, στο ξενοδοχείο «Μεντιτερρανέ», στην Ερμού, στο λιμάνι, στην Πλατεία Αριστοτέλους και στα Σφαγεία, κοντά σε αποθήκες πετρελαίου, γεγονός που εξηγεί το σοκ μιας πόλης με ισχυρή στρατιωτική παρουσία.
Τι επιδίωκε το χτύπημα
Στην ίδια βιβλιογραφία τονίζεται ότι ο βομβαρδισμός δεν μπορεί να εκληφθεί ως απόπειρα κατάληψης της Θεσσαλονίκης. Περιγράφεται ως ενέργεια που απέβλεπε κυρίως στη δημιουργία εντυπώσεων και στην πολιτικοψυχολογική πίεση, σε μια περίοδο όπου η πόλη βρισκόταν υπό ασφυκτικό έλεγχο της κυβέρνησης και του στρατού.
Το πλαίσιο συνδέεται και με ευρύτερους σχεδιασμούς της περιόδου. Στην αποτίμηση που παραθέτει η μελέτη, αναφέρεται ότι ήδη από το 1947 είχε αποφασιστεί η μετατόπιση του κέντρου βάρους στον ένοπλο αγώνα, με στρατιωτικό σχέδιο δράσης με κωδική ονομασία «Λίμνες», το οποίο «έβλεπε» τη δημιουργία της λεγόμενης «Ελεύθερης Ελλάδας» με πρωτεύουσα τη Θεσσαλονίκη. Ακόμη κι αν η πραγματική κατάληψη δεν ήταν ρεαλιστική εκείνη τη στιγμή, ο συμβολισμός της πόλης είχε ειδικό βάρος.
Η διεθνής σκηνή και ο ΟΗΕ στη Θεσσαλονίκη
Η Θεσσαλονίκη εκείνη την περίοδο δεν ήταν μόνο στρατιωτικός κόμβος. Ήταν και πόλη με διεθνή παρουσία λόγω της Επιτροπής του ΟΗΕ για τα Βαλκάνια, που είχε ως αποστολή την παρακολούθηση των εξελίξεων στην περιοχή και των καταγγελιών για εφοδιασμό ανταρτών από γειτονικές χώρες. Στην αποτίμηση σημειώνεται ότι από τον Δεκέμβριο του 1947 η επιτροπή είχε φτάσει στη Θεσσαλονίκη και, μετά τον κανονιοβολισμό, ανέλαβε να εξετάσει την υπόθεση, ενώ καταγράφεται ότι έπεσαν βλήματα και προς το ξενοδοχείο «Μεντιτερρανέ», όπου συνεδρίαζε.
Στο επίσημο Yearbook των Ηνωμένων Εθνών αναφέρεται ότι η United Nations Special Committee on the Balkans δημιουργήθηκε με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης στις 21 Οκτωβρίου 1947 και ότι από 1 Δεκεμβρίου 1947 εγκατέστησε το βασικό της αρχηγείο στη Θεσσαλονίκη.
Το τίμημα, οι συλλήψεις και οι δίκες
Σύμφωνα με ρεπορτάζ της εφημερίδας «Μακεδονία» που αναπαράγεται στη μελέτη, ο στρατός κινητοποιήθηκε άμεσα και η επιχείρηση καταδίωξης κλιμακώθηκε με εμπλοκή αεροπορίας. Στο ίδιο πλαίσιο καταγράφονται αναφορές για θανάτους ανταρτών και συλλήψεις, στοιχεία που δείχνουν πόσο γρήγορα το επεισόδιο πέρασε στη λογική αντιποίνων και επίδειξης ισχύος.
Στην επίσημη έκθεση για τον βομβαρδισμό, όπως παρατίθεται, αναφέρεται ότι τα βλήματα που ρίχθηκαν εναντίον της πόλης ήταν 40 και ότι η δύναμη των ανταρτών που συμμετείχε ανερχόταν περίπου στους 350 με 400. Στο ίδιο σημείο σημειώνεται και η σύγχυση των πρώτων ωρών γύρω από την προέλευση του πυροβόλου, με τις αρχικές εκδοχές να ανασκευάζονται.
Η «επόμενη μέρα» στη Θεσσαλονίκη είχε και σκηνές που έμειναν στη μνήμη της πόλης: στις 12 Φεβρουαρίου καταγράφεται μεταφορά του πυροβόλου και 121 συλληφθέντων στον Βαρδάρη και πορεία μέσα από το κέντρο προς το Γ΄ Σώμα Στρατού, ενώ οι συλλήψεις, σε μεταγενέστερο απολογισμό, αναφέρεται ότι έφτασαν τις 128.
Στη συνέχεια οι συλληφθέντες δικάστηκαν σε δύο ομάδες στο έκτακτο στρατοδικείο. Σε καταγραφή που παραθέτει τοπική ιστορική αναδρομή, από τους 111 της πρώτης δίκης καταδικάστηκαν σε θάνατο 45 άτομα, επτά σε ισόβια, οχτώ σε πολύχρονες ποινές, ενώ 44 απαλλάχτηκαν. Στη δεύτερη δίκη, από 24 κατηγορούμενους, καταδικάστηκαν σε θάνατο δέκα και τρεις σε ισόβια.
Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο
1824: Στο Λονδίνο, ο Ιωάννης Ορλάνδος και ο Ανδρέας Λουριώτης συμφωνούν το πρώτο δάνειο της Επανάστασης, ονομαστικής αξίας 800.000 λιρών, με Άγγλους χρηματοδότες. Οι όροι είναι βαρείς και το πραγματικό ποσό που φτάνει στην Ελλάδα είναι αισθητά μικρότερο, λόγω κρατήσεων και προμηθειών. Ανοίγει έτσι ένας κύκλος εξωτερικού δανεισμού που θα επηρεάσει από νωρίς την οικονομική πορεία του νέου κράτους.
1828: Ο Ιμπραήμ Πασάς επιστρέφει στην Τριπολιτσά με ισχυρή δύναμη και διατάσσει την κατεδάφιση των τειχών και την καταστροφή μεγάλου μέρους της πόλης, λίγο πριν την αποχώρησή του από την Πελοπόννησο. Η κίνηση έχει στόχο να μη χρησιμοποιηθεί το σημείο ως ορμητήριο από τους αντιπάλους του και να αφήσει πίσω του «καμένη γη». Η Τριπολιτσά μένει για χρόνια με βαθιές πληγές σε υποδομές και κατοίκηση.
1857: Πεθαίνει στην Κέρκυρα ο Διονύσιος Σολωμός, ο εθνικός ποιητής που συνδέθηκε όσο λίγοι με την ιδέα της ελευθερίας. Ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» γίνεται το κείμενο-σύμβολο, αφού οι πρώτες στροφές του καθιερώνονται ως Εθνικός Ύμνος. Η είδηση του θανάτου του προκαλεί συγκίνηση και τιμές, ενώ αργότερα τα οστά του μεταφέρονται στη Ζάκυνθο.
1895: Ο αμερικανός γυμναστής Ουίλιαμ Μόργκαν παρουσιάζει ένα νέο παιγνίδι, το βόλεϊμπολ.
1908: Κυκλοφορεί στην Αθήνα ο «Ριζοσπάστης» του Γεώργιου Φιλάρετου ως εβδομαδιαία πολιτική εφημερίδα με αιχμή την κριτική στον δημόσιο βίο και τις επιλογές της εποχής. Η έκδοση αυτή δεν ταυτίζεται ακόμη με τη μεταγενέστερη κομματική μορφή του τίτλου, αλλά αποτελεί τον ιστορικό πρόδρομο. Ο «Ριζοσπάστης» θα αποκτήσει αργότερα διαφορετικό ρόλο και βαρύτητα στον 20ό αιώνα.
1934: Υπογράφεται στην Αθήνα το Βαλκανικό Σύμφωνο ανάμεσα σε Ελλάδα, Τουρκία, Ρουμανία και Γιουγκοσλαβία, με στόχο τη διατήρηση του status quo στα Βαλκάνια. Η συμφωνία επιχειρεί να λειτουργήσει ως κοινό μέτωπο απέναντι σε αναθεωρητικές πιέσεις και εδαφικές διεκδικήσεις της περιόδου. Είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές κινήσεις περιφερειακής διπλωματίας του Μεσοπολέμου.
1948: Στη διάρκεια του Εμφυλίου, δυνάμεις του ΔΣΕ στήνουν πυροβολικό έξω από τη Θεσσαλονίκη και εξαπολύουν κανονιοβολισμό στην πόλη, προκαλώντας πανικό και νεκρούς αμάχους. Η επιχείρηση εξελίσσεται στη νύχτα 9 προς 10 Φεβρουαρίου και μένει ως μία από τις πιο τολμηρές ενέργειες σε μεγάλο αστικό κέντρο. Αναδεικνύει πόσο κοντά έφτασε η σύγκρουση στην καθημερινότητα των κατοίκων.
1954: Ο έφιππος ανδριάντας του Κολοκοτρώνη μεταφέρεται στη σημερινή του θέση μπροστά από την Παλαιά Βουλή, στο κέντρο της Αθήνας. Το έργο, που είχε τοποθετηθεί παλαιότερα σε άλλο σημείο της πόλης, γίνεται από τότε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιστορικά τοπόσημα. Η μετακίνηση επαναπλαισιώνει συμβολικά τον ήρωα της Επανάστασης μέσα στην καρδιά της δημόσιας ζωής.
2004: Αρχίζει στις φυλακές Κορυδαλλού η δίκη για τον ΕΛΑ, με πέντε κατηγορούμενους να κάθονται στο εδώλιο για δεκάδες ενέργειες που αποδίδονται στην οργάνωση. Η υπόθεση αγγίζει ένα μεγάλο κομμάτι της μεταπολιτευτικής ιστορίας της πολιτικής βίας και δοκιμάζει τα όρια της απόδειξης, του χρόνου και της παραγραφής. Η ακροαματική διαδικασία τροφοδοτεί έντονη δημόσια συζήτηση για το αποτύπωμα μιας ολόκληρης εποχής.
Γεννήσεις
1957 – Κατερίνα Στανίση (9 Φεβρουαρίου 1957 – ), Ελληνίδα τραγουδίστρια, από τις πιο αναγνωρίσιμες φωνές του λαϊκού τραγουδιού, με σταθερή παρουσία από τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Γεννημένη στη Νάουσα, ξεχώρισε για τη χαρακτηριστική χροιά και την έντονη σκηνική ενέργεια, χτίζοντας ρεπερτόριο που αγαπήθηκε σε μαγαζιά και δισκογραφία. Τραγούδια όπως «Μυστικέ μου έρωτα» και «Σ’ έχω κάνει Θεό» συνδέθηκαν με την πιο «κλασική» λαϊκή αισθητική των επόμενων δεκαετιών.
1980 – Δημήτρης Ουγγαρέζος (9 Φεβρουαρίου 1980 – ), Έλληνας παρουσιαστής, δημοσιογράφος και ραδιοφωνικός παραγωγός, με μακρά παρουσία στην ελληνική ψυχαγωγία και την πρωινή ζώνη. Γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε Επικοινωνία και Μ.Μ.Ε. στο ΕΚΠΑ και έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από τηλεοπτικά πάνελ και εκπομπές με γρήγορο, σχολιαστικό ρυθμό. Στο ραδιόφωνο έχει σταθερή πορεία, με εκπομπές σε γνωστές συχνότητες, κρατώντας προσωπικό ύφος και αυτοσαρκασμό.
1980 – Άγγελος Χαριστέας (9 Φεβρουαρίου 1980 – ), Έλληνας πρώην διεθνής ποδοσφαιριστής, από τα πρόσωπα που ταυτίστηκαν με το έπος της Εθνικής στο Euro 2004. Στον τελικό απέναντι στην Πορτογαλία σημείωσε με κεφαλιά το νικητήριο γκολ στο 57ο λεπτό, χαρίζοντας στην Ελλάδα το τρόπαιο. Αγωνίστηκε σε συλλόγους εντός και εκτός Ελλάδας, με σημαντική θητεία στη Βέρντερ Βρέμης, ενώ μετά την ενεργό δράση του έχει περάσει και σε διοικητικούς ρόλους.
Θάνατοι
1857 – Διονύσιος Σολωμός (8 Απριλίου 1798 – 9 Φεβρουαρίου 1857), Έλληνας ποιητής και εθνικός ποιητής της Ελλάδας, κεντρική μορφή της Επτανησιακής Σχολής. Το έργο του «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» μελοποιήθηκε από τον Νικόλαο Μάντζαρο και οι δύο πρώτες στροφές του καθιερώθηκαν ως εθνικός ύμνος. Με τη γλώσσα και τη μορφή του έδωσε νέο κύρος στη δημοτική και έθεσε θεμέλια στη νεοελληνική ποίηση.
1881 – Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (Fyodor Dostoevsky, 11 Νοεμβρίου 1821 – 9 Φεβρουαρίου 1881), Ρώσος συγγραφέας, από τους πιο επιδραστικούς πεζογράφους όλων των εποχών. Με μυθιστορήματα όπως «Έγκλημα και τιμωρία», «Ο ηλίθιος» και «Αδελφοί Καραμάζοφ» έφερε στο κέντρο της λογοτεχνίας τη σύγκρουση συνείδησης, πίστης, ενοχής και ελευθερίας. Η ψυχογραφία του και οι ηθικοί του γρίφοι επηρέασαν βαθιά τη φιλοσοφία και τη σύγχρονη μυθοπλασία.
1981 – Μπιλ Χάλεϊ (Bill Haley, 6 Ιουλίου 1925 – 9 Φεβρουαρίου 1981), Αμερικανός μουσικός και από τους πρωτοπόρους που έβαλαν το ροκ εν ρολ στη μαζική κουλτούρα. Με τους Bill Haley & His Comets υπέγραψε επιτυχίες όπως «Rock Around the Clock», που θεωρείται από τα τραγούδια-ορόσημα της έκρηξης του είδους παγκοσμίως. Το ύφος του, ανάμεσα σε rockabilly και swing, έγινε «γέφυρα» από τη μεταπολεμική ποπ στο νέο νεανικό κύμα.
2011 – Μιλτιάδης Έβερτ (12 Μαΐου 1939 – 9 Φεβρουαρίου 2011), Έλληνας πολιτικός της Νέας Δημοκρατίας, με ισχυρό αποτύπωμα στη μεταπολιτευτική περίοδο. Διετέλεσε δήμαρχος Αθηναίων και αργότερα πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας στα μέσα της δεκαετίας του ’90, σε μια περίοδο έντονης πολιτικής πόλωσης. Παρέμεινε κεντρικό πρόσωπο της Κεντροδεξιάς για δεκαετίες, με σταθερή παρουσία στη Βουλή και ρόλο στις εσωκομματικές ισορροπίες.
