Οι αστρονόμοι προσθέτουν ένα ακόμη αλλόκοτο κόσμο στον κατάλογο των εξωπλανητών: τον L 98-59 d, έναν πλανήτη με ωκεανούς μάγματος και ατμόσφαιρα γεμάτη θειούχα αέρια, 35 έτη φωτός από τη Γη.
Τα δεδομένα από το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb και επίγεια τηλεσκόπια δείχνουν ότι πρόκειται για έναν πλανήτη 1,6 φορές μεγαλύτερο από τη Γη, αλλά με ασυνήθιστα χαμηλή πυκνότητα, που φανερώνει μια σχεδόν ολότελα λιωμένη, ηφαιστειακή «κόλαση».
Η διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τον Χάρισον Νίκολς από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, συνέδεσε τις παρατηρήσεις με προσομοιώσεις σχεδόν 5 δισ. ετών για να ανασυνθέσει την ιστορία του πλανήτη. Κατέληξε ότι ο L 98-59 d αποτελείται κυρίως από έναν ημι-λιωμένο ωκεανό μάγματος, μέσα στον οποίο διαλύονται τεράστιες ποσότητες θείου, δημιουργώντας ένα περιβάλλον μακριά από οτιδήποτε γνωρίζουμε στο Ηλιακό Σύστημα. Η ατμόσφαιρά του φαίνεται να είναι πλούσια σε διοξείδιο του θείου και υδρόθειο, το αέριο που μυρίζει σαν χαλασμένα αβγά, σχηματίζοντας μια τοξική, αποπνικτική «ομίχλη» γύρω από τον πλανήτη.
Η ανακάλυψη έρχεται σε αντίθεση με τις δύο κυρίαρχες «κατηγορίες» εξωπλανητών που έχουν προταθεί μέχρι σήμερα: τους «αέριους νάνους», με πυκνές ατμόσφαιρες υδρογόνου πάνω από σκληρούς πυρήνες, και τους λεγόμενους «hycean worlds», με άφθονο υγρό νερό. Ο L 98-59 d μοιάζει να ανοίγει μια τρίτη, ενδιάμεση, κατηγορία πλανητών, όπου η χημεία του θείου και η παρουσία μαγματικών ωκεανών διαμορφώνουν έναν εξαιρετικά δυναμικό αλλά αφιλόξενο κόσμο. Όπως σημειώνει ο Νίκολς, η ανακάλυψη δείχνει ότι τα μέχρι τώρα «κουτάκια» με τα οποία περιγράφουμε τους μικρούς πλανήτες ίσως είναι υπερβολικά απλοϊκά και ότι άλλοι, εντελώς διαφορετικοί τύποι πλανητών περιμένουν ακόμη να εντοπιστούν.
Ένας πλανήτης που μυρίζει θειάφι
Το θείο είναι ένα λαμπερό κίτρινο στοιχείο, απολύτως απαραίτητο για τη ζωή στη Γη, καθώς συμμετέχει σε βιταμίνες και πρωτεΐνες, αλλά στον L 98-59 d παίρνει μια κυριολεκτικά «διαβολική» μορφή. Οι επιστήμονες εντοπίζουν στην ατμόσφαιρα συνδυασμούς θειούχων ενώσεων όπως διοξείδιο του θείου και υδρόθειο, που μπορούν να οδηγήσουν στον σχηματισμό θειικού οξέος και υγρού θείου – ένα εκρηκτικό μείγμα για χημικές αντιδράσεις. Ο αστρονόμος Γουίλιαμ Μπέινς παρομοιάζει την προσπάθεια να «δει» κανείς έναν τέτοιο πλανήτη με το να επιχειρεί να ξεχωρίσει το είδος μιας πεταλούδας που περνά μπροστά από ένα μακρινό παράθυρο, δέκα μίλια μακριά, απλώς μετρώντας τη μικρή μείωση στο φως.
Κι όμως, τα ίχνη αυτών των αερίων θεωρούνται «ενδιαφέροντα», γιατί ανοίγουν τη δυνατότητα ύπαρξης υγρών φάσεων, όπως θειικό οξύ ή υγρό θείο, που λειτουργούν ως ισχυροί επιταχυντές χημικών διεργασιών. Τα υγρά είναι το «ιερό δισκοπότηρο» της αστροβιολογίας, καθώς επιτρέπουν πολύ πιο πλούσια χημεία και άρα αυξάνουν τις πιθανότητες σχηματισμού περίπλοκων μορίων, ακόμη κι αν οι συνθήκες παραμένουν αφιλόξενες για ζωή όπως τη γνωρίζουμε. Ο Μπέινς αναρωτιέται αν, σε ένα πιο μακρινό τροχιακό μονοπάτι γύρω από το άστρο του, ο L 98-59 d θα μπορούσε να μοιάζει με την Αφροδίτη, με πυκνά νέφη θειικού οξέος, ή με την Ιώ, το ηφαιστειακό φεγγάρι του Δία, με εκρήξεις υγρού θείου – έναν κόσμο «απόλυτα αλλόκοτο», αν και όχι κατοικήσιμο από γήινη ζωή.
Πλανήτης – μύθος, ή η νέα κανονικότητα στο σύμπαν;
Το θείο, που στη Βίβλο συνοδεύει τη φωτιά και το «θείο πυρ» ως σύμβολο θεϊκής τιμωρίας, επιστρέφει τώρα στο λεξιλόγιο των επιστημόνων ως κλειδί για την κατανόηση μιας νέας γενιάς εξωπλανητών. Ένας από τους ερευνητές, ο Ρίτσαρντ Τσάτερτζι, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ότι τέτοιοι «δυσοσμικοί πλανήτες» ίσως αποδειχθούν πολύ πιο συχνοί από όσο φανταζόμαστε, ανατρέποντας την εικόνα μας για το τι θεωρείται «τυπικός» κόσμος στο Γαλαξία. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, η Γη –με την εύθραυστη ισορροπία νερού, βράχου και ήπιας ατμόσφαιρας– μοιάζει περισσότερο με εξαίρεση, παρά με τον κανόνα, σε έναν πλανητικό ζωολογικό κήπο που περιλαμβάνει από «αέριους νάνους» μέχρι θειούχες «κόλασεις», σύμφωνα με τους Financial Times.
Η υπόθεση L 98-59 d αναδεικνύει τη γοητευτική αλλά και βασανιστική δυσκολία της εξωπλανητικής επιστήμης: τα συμπεράσματα βασίζονται σε ανεπαίσθητες αλλαγές στο φως ενός μακρινού άστρου, όπως καταγράφονται από όργανα εξαιρετικής ευαισθησίας. Κάθε «σκιρτημα» στο φως μπορεί να κρύβει πίσω του έναν ολόκληρο κόσμο, με κλίμα, τοπία και χημεία που δεν έχουμε ξαναδεί. Και κάθε τέτοιος πλανήτης, όσο αφιλόξενος κι αν φαίνεται, προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ της μεγαλύτερης ερώτησης: πόσο μοναδικός είναι τελικά ο δικός μας πλανήτης;
