Από το 1949, η συμμαχία του ΝΑΤΟ λειτουργεί στηριζόμενη σε μία βασική παραδοχή: ότι η αμερικανική δέσμευση στο Άρθρο 5 είναι αυτόματη και άνευ όρων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα υπερασπιστούν οποιοδήποτε μέλος δεχθεί επίθεση, ανεξάρτητα από το αν αυτό δαπανά επσρκές ποσοστό για την άμυνα ή αν ευθυγραμμίζεται με την αμερικανική στρατηγική.
Η αμφισβήτηση του Άρθρου 5
Η παραδοχή αυτή αμφισβητήθηκε σε επίπεδο ρητορικής κατά την πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, αλλά ποτέ δεν εγκαταλείφθηκε ρητά.
Και σήμερα, παραμονές της συνόδου κορυφής στην Αγκυρα, θέτει τη στήριξη υπό όρους.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει έντονη πίεση ασφαλείας σε δύο μέτωπα: τη ρωσική επιθετικότητα στα ανατολικά και την αμερικανική στρατηγική αποστασιοποίηση στα δυτικά. Η μονομερής υπεράσπιση της Ευρώπης έχει γίνει πολιτικά δύσκολη στην Ουάσιγκτον.
Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μαρκο Ρούμπιο, δήλωσε στους Ευρωπαίους υπουργούς Άμυνας ότι το Άρθρο 5, εξαρτάται πλέον από συγκεκριμένους στόχους αμυντικών δαπανών. Μια επίθεση εναντίον ενός μέλους δεν θα προκαλεί πλέον αυτόματα αμερικανική στρατιωτική αντίδραση. Αντίθετα, η αντίδραση θα εξαρτάται από το κατά πόσο το συγκεκριμένο κράτος έχει εκπληρώσει τα κριτήρια αμυντικών δαπανών που θέτει η Ουάσιγκτον.
Οι πρώτες αντιδράσεις στην Ευρώπη
Μέσα σε λίγες ώρες, η Πολωνία που συνορεύει με τη Ρωσία, ανακοίνωσε ότι επιταχύνει διμερείς συνομιλίες για την άμυνα με χώρες εκτός ΝΑΤΟ. Παράλληλα βέβαια άρχισε να διεξάγει διαπραγματεύσεις για αμυντική συνεργασία με την Ιαπωνία, την Ινδία και τη Νότια Κορέα.
Η Γερμανία ανακοίνωσε διακριτικά μια τρίτη ανεξάρτητη πρωτοβουλία για στρατιωτικές προμήθειες.
Το ΝΑΤΟ σχεδιάστηκε για έναν κόσμο όπου η ευρωπαϊιή ασφάλεια και τα αμερικανικά συμφέροντα συνέπιπταν πλήρως. Αυτή η σύμπτωση συμφερόντων δεν είναι πλέον δεδομένη.
Η κρίση αξιοπιστίας της Συμμαχίας
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι οι αμυντικές δαπάνες. Είναι η θεσμική αξιοπιστία. Το ΝΑΤΟ πιθανότατα θα επιβιώσει ως θεσμός την επόμενη δεκαετία. Όμως η συμμαχία ασφαλείας που υπήρχε στην πράξη -εκείνη που έδινε πραγματική σημασία στο ΝΑΤΟ- είναι ήδη νεκρή. Τη στιγμή που ένας Αμερικανός ηγέτης δηλώνει ρητά ότι η εγγύηση εξαρτάται από στόχους δαπανών, ολόκληρη αυτή η αρχιτεκτονική αξιοπιστίας καταρρέει. Έτσι όμως δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Όσο τα κράτη θεωρούν ότι η εγγύηση εξασθενεί, τόσο περισσότερο αναπτύσσουν εναλλακτικές επιλογές. Και όσο αυτές οι εναλλακτικές γίνονται πραγματικές, τόσο περισσότερο τίθεται το ερώτημα αν η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ εξακολουθεί να εξυπηρετεί καλύτερα τα συμφέροντά τους.
Οι δαπάνες θα αυξηθούν όχι επειδή οι αμερικανικές πιέσεις πέτυχαν, αλλά επειδή οι πιέσεις αυτές έπεισαν τα κράτη-μέλη ότι η αμερικανική εγγύηση ασφαλείας δεν είναι πλέον αξιόπιστη. Επομένως, η αύξηση των δαπανών αποτελεί ένδειξη μειωμένης εμπιστοσύνης και όχι αποκατάστασης της εμπιστοσύνης.
Τα πιθανά σενάρια για το μέλλον
Η Γερμανία χρηματοδοτεί τρεις ανεξάρτητες ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες. Η Γαλλία συζητά ανοιχτά την ευρωπαική στρατηγική αυτονομία. Η Ουγγαρία ενισχύει τις στρατιωτικές της σχέσεις με την Κίνα και τη Ρωσία, ενώ παραμένει τυπικά μέλος του ΝΑΤΟ. Αν τώρα υπάρξει ρωσική στρατιωτική ενέργεια εναντίον των χωρών της Βαλτικής πριν από το 2027, το κρίσιμο ερώτημα θα είναι πόσο γρήγορα θα αντιδράσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες και αν θα θέσουν οποιουσδήποτε όρους στην αντίδρασή τους.
Αν η Ρωσία κινηθεί εναντίον κράτους της Βαλτικής ή η Κίνα αναλάβει στρατιωτική δράση κατά της Ταιβαν πριν από το 2027, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα βρεθούν μπροστά σε μια απόφαση που δεν μπορεί να λυθεί με ρητορική. Αν καθυστερήσουν ή θέσουν όρους στην αντίδρασή τους, η συμμαχία ενδέχεται να διασπαστεί ορατά. Η Πολωνία, οι χώρες της Βαλτικής και οι σκανδιναβικές χώρες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν νέες δομές ασφαλείας εκτός ΝΑΤΟ, ενώ η Γερμανία θα επιταχύνει τις ανεξάρτητες πρωτοβουλίες της. Το ΝΑΤΟ θα συνεχίσει να υπάρχει τυπικά, αλλά περισσότερο ως πολιτικός θεσμός παρά ως στρατιωτική συμμαχία.
Το ΝΑΤΟ του 2030
Το ΝΑΤΟ μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει τυπικά, επειδή η αποχώρηση από αυτό έχει σημαντικό διπλωματικό κόστος. Ωστόσο, είναι προφανές ότι η λειτουργία του αλλάζει επειδή τα μέλη δεν πιστεύουν πλέον με τον ίδιο τρόπο στην αξιοπιστία του.
Το ΝΑΤΟ πιθανότατα θα εξακολουθεί να υπάρχει το 2030. Ωστόσο, σύμφωνα θα λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικός συνασπισμός που συντονίζει την ευρωπαική άμυνα παρά ως συμμαχία που εγγυάται αμοιβαία στρατιωτική προστασία. Και ίσως ανοίξει ο δρόμος για ενεργότερη συμμετοχή της Τουρκίας.
