«Πρέπει να έχει πανσέληνο…». Πόσες φορές δεν έχετε ακούσει αυτή τη φράση για να εξηγηθεί μια παράξενη συμπεριφορά; Πρόκειται για μια παράδοση που χρονολογείται από την αρχαιότητα, όταν ο Έλληνας φιλόσοφος Αριστοτέλης και ο Ρωμαίος ιστορικός Πλίνιος ο Πρεσβύτερος υπέθεσαν ότι η πανσέληνος μπορούσε να προκαλεί τρέλα σε όποιον βρισκόταν κάτω από το φως της.

Μάλιστα, η αγγλική λέξη «lunatic» (παράφρων) προέρχεται από το λατινικό lunaticus, που σημαίνει «του φεγγαριού» ή «χτυπημένος από τη Σελήνη».

Παρά τους αιώνες κατά τους οποίους η Σελήνη έχει συνδεθεί με διάφορες συμπεριφορές, μυστηριώδη φαινόμενα και θρύλους, επιστημονικά δεν έχει διαπιστωθεί κάποια αιτιώδη σχέση. Γιατί λοιπόν πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η πανσέληνος επηρεάζει τη συμπεριφορά μας;

Η πηγή της δεισιδαιμονίας

Σύμφωνα με την αρχαία υπόθεση από τον Αριστοτέλη και τον Πλίνιο, επειδή ο εγκέφαλος περιέχει υγρό, θα μπορούσε να επηρεάζεται με τον ίδιο τρόπο που επηρεάζονται τα νερά της Γης από τη Σελήνη. Θεωρούσαν ότι το φεγγάρι είχε τη δύναμη να προκαλεί παράνοια, επιληψία ή επεισόδια τρέλας.

Ακόμη και ορισμένοι πιο σύγχρονοι στοχαστές ασχολήθηκαν με αυτή την ιδέα. Σύμφωνα με το Very Well Health, ο ψυχίατρος Arnold Lieber εξέτασε βαθύτερα αυτή την πεποίθηση μέσα από τα βιβλία του «The Lunar Effect: Biological Tides and Human Emotions» (1978) και «How the Moon Affects You: A Compelling and Controversial Book on the Moon’s Awesome Power to Affect Your Emotions and the Way You Live».

Ο Lieber υποστήριξε ότι επειδή το ανθρώπινο σώμα αποτελείται περίπου κατά 70% από νερό, οι άνθρωποι βιώνουν μεταβολές παρόμοιες με τις παλίρροιες που προκαλεί η Σελήνη στις θάλασσες στη Γη. Σύμφωνα με τον ίδιο, κατά την πανσέληνο αυξάνονται σημαντικά περιστατικά όπως ανθρωποκτονίες, αυτοκτονίες, σοβαρές επιθέσεις, ψυχιατρικά επείγοντα περιστατικά και θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα.

Τι έχει δείξει η επιστημονική έρευνα

Παρότι η θεωρία περί Σεληνιακής έλξης και «παλίρροιας» είναι «λογικοφανής», καταρρίφθηκε γρήγορα από την επιστημονική έρευνα. Μια μελέτη που εξέτασε ειδικά τη θεωρία του Lieber υποστήριξε ότι η βαρυτική έλξη της Γης είναι 5.012 φορές ισχυρότερη από εκείνη της Σελήνης, η οποία – σχηματικά -δεν ξεπερνά το βάρος ενός ψύλλου.

Η Σελήνη μπορεί να επηρεάζει τις παλίρροιες μεγάλων, ανοιχτών υδάτινων μαζών, όμως αν σκεφτούμε την επίδρασή της σε ένα ποτήρι νερό ή σε μια μπανιέρα, γίνεται εύκολο να καταλάβουμε πόσο μικρή θα ήταν η επίδρασή της στο νερό που αποτελεί το ανθρώπινο σώμα.

Αστρονόμοι, φυσικοί και ψυχολόγοι έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν σχετίζεται με τις φάσεις της Σελήνης.  Το 1985, ερευνητές πραγματοποίησαν μετα-ανάλυση 37 μελετών που συνέκριναν τους σεληνιακούς κύκλους με περιστατικά όπως κλήσεις σε κέντρα κρίσεων, αυτοκτονίες, εγκλήματα και ψυχιατρικά προβλήματα. Τα αποτελέσματα δεν έδειξαν καμία σχέση μεταξύ της πανσελήνου και αύξησης αυτών των περιστατικών.

Αρκετές σύγχρονες μελέτες επιβεβαιώνουν τα ίδια συμπεράσματα, διαπιστώνοντας ότι δεν υπάρχει σύνδεση μεταξύ της πανσελήνου και των ψυχιατρικών εισαγωγών, των εισαγωγών σε νοσοκομεία ή της επιθετικής συμπεριφοράς. Μάλιστα, μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε στη Φινλανδία έδειξε ότι κατά την πανσέληνο καταγράφονται λιγότερες ανθρωποκτονίες.

Γιατί οι δεισιδαιμονίες επιμένουν;

Αφού λοιπόν η επιστήμη λέει ότι σύνδεση δεν υπάρχει, γιατί οι δεισιδαιμονίες επιμένουν; Αν μια πεποίθηση επιβιώνει για χιλιάδες χρόνια, πιθανόν να υπάρχει κάποια εξήγηση. Ένα άρθρο στο περιοδικό Discover πρότεινε ότι το φαινόμενο της «σεληνιακής τρέλας» ίσως προέρχεται από το γεγονός ότι το πιο φωτεινό φεγγάρι πιθανότατα επηρέαζε την ποιότητα του ύπνου των προγόνων μας. Η έλλειψη ύπνου θα μπορούσε να οδηγεί σε κακή διάθεση ή ευερεθιστότητα.

Σήμερα, υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις ότι ο ύπνος επηρεάζεται από τον σεληνιακό κύκλο. Ίσως λοιπόν αυτό να εξηγεί σε κάποιο βαθμό μια αλλαγή στη συμπεριφορά.

Ωστόσο, πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι οι ισχυρές πεποιθήσεις για την επίδραση της Σελήνης αποτελούν κυρίως παράδειγμα «ψευδούς συσχέτισης» ή επιβεβαιωτικής προκατάληψης.

Με άλλα λόγια, τείνουμε να προσέχουμε περισσότερο τα γεγονότα που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη πιστεύουμε και να αγνοούμε εκείνα που το διαψεύδουν. Έτσι, είναι πιο πιθανό να παρατηρήσουμε κάτι παράξενο όταν υπάρχει πανσέληνος, και αυτό να μείνει στη μνήμη μας.

Μάλιστα σε ορισμένες περιπτώσεις, σημειώνουν επαγγελματίες της ψυχικής υγείας στο Very Well Health, οι άνθρωποι όχι μόνο παρατηρούν παράξενες συμπεριφορές κατά την πανσέληνο, αλλά ενδέχεται και να συμπεριφέρονται οι ίδιοι λίγο διαφορετικά επειδή πιστεύουν ότι «έτσι συμβαίνει». Πρόκειται ουσιαστικά για μια «αυτοεκπληρούμενη προφητεία».