Ο «σιωπηλός κλέφτης» της όρασης: Όσα πρέπει να γνωρίζουμε για το γλαύκωμα

Χωρίς προειδοποιητικά σημάδια στα αρχικά στάδια, το γλαύκωμα εξελίσσεται αθόρυβα και μπορεί να οδηγήσει σε μη αναστρέψιμη απώλεια όρασης. Ο καθηγητής Οφθαλμολογίας, διευθυντής της Α’ Οφθαλμολογικής Κλινικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στο Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ και πρόεδρος της Παγκόσμιας Εταιρείας Γλαυκώματος Φώτης Τοπούζης, μιλάει στο Newsbeast και αναλύει τη φύση της νόσου, τους παράγοντες κινδύνου, τις θεραπευτικές επιλογές και τη σημασία της έγκαιρης διάγνωσης.

Κύριε καθηγητά, τι είναι το γλαύκωμα και πώς επηρεάζει τα μάτια;

Το γλαύκωμα είναι μία πάθηση που προσβάλλει το οπτικό νεύρο. Κάθε μάτι διαθέτει ένα οπτικό νεύρο, το οποίο μεταφέρει την εικόνα που δέχεται το μάτι στον εγκέφαλο, επιτρέποντάς μας να βλέπουμε. Το γλαύκωμα προκαλεί προοδευτική βλάβη και εκφύλιση του οπτικού νεύρου, με αποτέλεσμα σταδιακή απώλεια της όρασης.

Η απώλεια αυτή ξεκινά από την περιφέρεια του οπτικού πεδίου και σταδιακά προχωρά προς το κέντρο. Χαρακτηριστικό της νόσου είναι ότι η βλάβη που έχει ήδη εγκατασταθεί δεν μπορεί να αναστραφεί. Ο στόχος μας, όταν τη διαπιστώσουμε, είναι να σταματήσουμε ή να επιβραδύνουμε την εξέλιξή της κάτι που δεν είναι πάντα εφικτό, αλλά συχνά μπορούμε να το πετύχουμε σε σημαντικό βαθμό.

Εμφανίζεται και στα δύο μάτια;

Το γλαύκωμα είναι πάθηση που συνήθως προσβάλλει και τα δύο μάτια, αλλά όχι απαραίτητα ταυτόχρονα. Το συνηθέστερο είναι να ξεκινά πρώτα στο ένα μάτι και να ακολουθεί το άλλο, με διαφορά στον χρόνο και στην εξέλιξη. Δηλαδή υπάρχει μια ασυμμετρία μεταξύ των δύο ματιών, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξελιχθεί ταυτόχρονα.

Ποια είναι τα πιο συχνά συμπτώματα του γλαυκώματος και γιατί συχνά περνά απαρατήρητο στα αρχικά στάδια;

Ο βασικός λόγος που περνά απαρατήρητο είναι ότι στα αρχικά στάδια δεν έχει καθόλου συμπτώματα. Εξαίρεση αποτελούν κάποιες σπάνιες μορφές που μπορεί να εμφανιστούν με πόνο, αλλά αυτό δεν είναι ο κανόνας.

Η απώλεια όρασης επίσης δεν γίνεται αντιληπτή, γιατί ξεκινά από την περιφέρεια. Το άτομο χρησιμοποιεί κυρίως την κεντρική όραση και δεν αντιλαμβάνεται τις περιφερικές απώλειες. Επιπλέον, το ένα μάτι μπορεί να καλύπτει το άλλο. Επειδή η εξέλιξη είναι προοδευτική, ο οργανισμός προσαρμόζεται χωρίς το άτομο να αντιλαμβάνεται τις αλλαγές.

Όταν εμφανιστούν συμπτώματα, η νόσος είναι ήδη σε προχωρημένο στάδιο, με σημαντική απώλεια όρασης και περιορισμένες δυνατότητες παρέμβασης.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην καθημερινότητά του;

Το γλαύκωμα έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο πτώσεων και καταγμάτων, ιδιαίτερα σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, όπου οι συνέπειες μπορεί να είναι σοβαρές ή ακόμη και μοιραίες.

Επηρεάζει επίσης την ικανότητα οδήγησης, καθώς το άτομο αντιλαμβάνεται καθυστερημένα έναν πεζό ή ένα όχημα που εμφανίζεται από το πλάι. Επιπλέον, δημιουργεί δυσκολίες στην κίνηση, ιδίως όταν υπάρχει απώλεια στο κατώτερο οπτικό πεδίο, για παράδειγμα στις σκάλες.

Ιδιαίτερα προβλήματα εμφανίζονται και σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού ή τη νύχτα, όπου οι ασθενείς αισθάνονται μεγαλύτερη ανασφάλεια.

Ποιοι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν γλαύκωμα; Είναι θέμα ηλικίας;

Υπάρχουν πολλές μορφές γλαυκώματος, με συχνότερες το πρωτοπαθές και το αποφολιδωτικό. Οι μορφές αυτές εμφανίζονται κυρίως σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Το πρωτοπαθές γλαύκωμα εμφανίζεται συνήθως μετά τα 40, ενώ το αποφολιδωτικό μετά τα 60 και είναι συχνά πιο επιθετικό. Άρα, η ηλικία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου.

Επιπλέον, σημαντικό ρόλο παίζει το οικογενειακό ιστορικό. Άτομα με συγγενή πρώτου βαθμού που έχει γλαύκωμα έχουν έως και 9 φορές αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν και τα ίδια.

Για τον λόγο αυτό, άτομα με οικογενειακό ιστορικό θα πρέπει να υποβάλλονται σε προληπτικό έλεγχο ακόμη και πριν τα 40.

Πόσο σημαντικός είναι ο προληπτικός έλεγχος;

Είναι εξαιρετικά σημαντικός, γιατί η νόσος δεν δίνει συμπτώματα. Μετά τα 40 συνιστάται προληπτικός έλεγχος, ο οποίος καθορίζει και τη συχνότητα επανελέγχου. Μετά τα 60, ο έλεγχος θα πρέπει να γίνεται τακτικά, ακόμη και σε ετήσια βάση.

Το γλαύκωμα συνδέεται στενά με την ενδοφθάλμια πίεση, η οποία αποτελεί τον ισχυρότερο παράγοντα κινδύνου. Ωστόσο, η μέτρηση της πίεσης από μόνη της δεν επαρκεί. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου το γλαύκωμα εμφανίζεται ακόμη και με φυσιολογική πίεση.

Γι’ αυτό ο προληπτικός έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει και εξέταση του οπτικού νεύρου, καθώς και, όπου χρειάζεται, εξειδικευμένες εξετάσεις όπως το οπτικό πεδίο και απεικονιστικές εξετάσεις.

Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες θεραπείες για το γλαύκωμα σήμερα;

Δεν υπάρχει θεραπεία που να το εξαλείφει. Το γλαύκωμα είναι μια χρόνια πάθηση που παραμένει εφ’ όρου ζωής, όπως και ο διαβήτης.

Οι θεραπευτικές επιλογές περιλαμβάνουν οφθαλμικές σταγόνες που μειώνουν την πίεση, θεραπείες με laser και χειρουργικές επεμβάσεις που στοχεύουν στη δημιουργία νέων οδών αποχέτευσης του υγρού.

Η επιλογή εξαρτάται από τη βαρύτητα της νόσου και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς. Σημαντικό είναι ότι καμία θεραπεία δεν επαναφέρει τη χαμένη όραση. Όλες στοχεύουν στη διατήρηση αυτής που έχει απομείνει.

Υπάρχουν αλλαγές στον τρόπο ζωής που μπορούν να βοηθήσουν;

Δεν υπάρχουν προς το παρόν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να υποστηρίζουν συγκεκριμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής. Το βασικό είναι η πρόληψη και η σωστή παρακολούθηση.

Ποια είναι τα μεγαλύτερα λάθη ή μύθοι που πιστεύει το κοινό σχετικά με το γλαύκωμα;

Ένας βασικός μύθος είναι ότι το γλαύκωμα δεν χειρουργείται. Στην πραγματικότητα, μπορεί να χρειαστεί χειρουργική επέμβαση όταν δεν επαρκεί η φαρμακευτική θεραπεία.

Ένας ακόμη μύθος είναι ότι αν η πίεση είναι φυσιολογική, δεν υπάρχει πρόβλημα. Αυτό δεν ισχύει, καθώς μπορεί να υπάρχει γλαύκωμα ακόμη και με φυσιολογική πίεση.

Υπάρχουν νέες εξελίξεις στη θεραπεία του γλαυκώματος; Τι μπορούμε να περιμένουμε;

Υπάρχουν σημαντικές εξελίξεις στην έρευνα, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τη νευροπροστασία και τη νευροαναγέννηση, δηλαδή την ενίσχυση της ανθεκτικότητας του οπτικού νεύρου, πέρα από τη μείωση της πίεσης.

Παράλληλα, εξελίσσονται νέες χειρουργικές τεχνικές, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη αναμένεται να συμβάλει σημαντικά στην εξατομικευμένη διαχείριση των ασθενών.

Κλείνοντας τη συζήτησή μας, ποιο είναι το δικό σας μήνυμα;

Από μεγάλη επιδημιολογική μελέτη στη Θεσσαλονίκη προκύπτει ότι περίπου οι μισοί ασθενείς με γλαύκωμα δεν γνωρίζουν ότι πάσχουν. Επιπλέον, όσοι δεν έχουν επισκεφθεί οφθαλμίατρο τον τελευταίο χρόνο έχουν πολλαπλάσιο κίνδυνο να παραμείνουν αδιάγνωστοι.

Το γλαύκωμα είναι ένας «σιωπηλός κλέφτης» της όρασης. Το βασικό μήνυμα είναι η ανάγκη για ενημέρωση και τακτικό προληπτικό έλεγχο, ώστε να γίνεται έγκαιρη διάγνωση και να προλαμβάνονται σοβαρές επιπτώσεις στην όραση.