Λιπάσματα, καύσιμα, συσκευασίες: Γιατί ο πόλεμος στο Ιράν μπορεί να φέρει παγκόσμια κρίση τροφίμων

Ο πόλεμος στο Ιράν μετατρέπει τον Περσικό Κόλπο σε γεωπολιτικό «πνιγμό» για την παγκόσμια αλυσίδα των τροφίμων, παρότι η περιοχή δεν είναι η παραδοσιακή «σιταποθήκη» του πλανήτη. Η διακοπή της ροής ενέργειας και λιπασμάτων από τον Κόλπο χτυπά στην καρδιά της παραγωγής αγροτικών προϊόντων, από τα σιτηρά και τα λαχανικά μέχρι το κρέας, με τους αγρότες να καλούνται να πληρώσουν πολύ ακριβότερα για κρίσιμες εισροές ή να ρισκάρουν τη μείωση των αποδόσεων. Ο ΟΗΕ μέσω του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος προειδοποιεί ότι αν η σύγκρουση στο Ιράν παραταθεί, ο πλανήτης μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με ρεκόρ παγκόσμιας πείνας, με έως και 45 εκατ. πρόσθετους ανθρώπους σε οξεία επισιτιστική κρίση μέχρι τα μέσα της χρονιάς.

Την ίδια ώρα, ο «αόρατος στρατός» των λιπασμάτων αποδεικνύεται καθοριστικός κρίκος στην αλυσίδα των τροφίμων. Η περιοχή του Περσικού Κόλπου είχε εξελιχθεί σε κομβικό παραγωγό αζωτούχων λιπασμάτων, με τα στενά του Ορμούζ να διακινούν περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου πριν από τον πόλεμο. Σήμερα, οι εξαγωγές από χώρες όπως Κατάρ, Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Ομάν, Μπαχρέιν και φυσικά το Ιράν έχουν δεχθεί ισχυρό πλήγμα, εκτινάσσοντας τις τιμές και βάζοντας αγρότες από την Ινδία και το Μπανγκλαντές μέχρι τη Βραζιλία και την Τουρκία σε αγώνα δρόμου για να εξασφαλίσουν τις απαραίτητες ποσότητες.

Ιράν, λιπάσματα και τρόφιμα: Η σιωπηλή βόμβα

Η ενεργειακή διάσταση του πολέμου στο Ιράν επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την εικόνα για τα τρόφιμα. Το φυσικό αέριο, καύσιμο-κλειδί για την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων, λείπει, υποχρεώνοντας μονάδες σε Ινδία και Μπανγκλαντές να μειώσουν την παραγωγή τους, ενώ η εκτόξευση των τιμών αερίου πιέζει και τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες λιπασμάτων. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι αν αυτή η διαταραχή συνεχιστεί, δεν μιλάμε απλώς για ένα σοκ τιμών, αλλά για μια «σοκ παραγωγής» με καθυστέρηση, καθώς οι αγρότες θα αναγκαστούν να ρίξουν λιγότερο λίπασμα και να δεχθούν χαμηλότερες αποδόσεις.

Αυτή η πίεση στα λιπάσματα έρχεται να προστεθεί στις ήδη υπάρχουσες πληγές από τα ακραία καιρικά φαινόμενα, που έχουν συμπιέσει τις αποδόσεις πολλών καλλιεργειών. Σε φτωχότερες χώρες που εξαρτώνται σχεδόν ολοκληρωτικά από εισαγόμενα λιπάσματα και τρόφιμα, το δίλημμα γίνεται υπαρξιακό: ή πληρώνεις περισσότερα, εφόσον τα βρίσκεις, ή ρισκάρεις λιγότερη παραγωγή και ακριβότερα τρόφιμα αύριο.

Ιράν και τρόφιμα: Από το τρακτέρ ως το ράφι

Δεν υπάρχει σύγχρονη βιομηχανία τροφίμων χωρίς φθηνή και σταθερή ενέργεια. Τα τρακτέρ καίνε ντίζελ για να οργώσουν, τα θερμοκήπια χρειάζονται φυσικό αέριο για να ζεστάνουν την παραγωγή, τα πλοία, τα φορτηγά και τα αεροπλάνα που κουβαλούν σιτηρά, ελαιούχους σπόρους και κρέας σε όλο τον κόσμο βασίζονται σε πετρέλαιο. Με τον πόλεμο στο Ιράν να σφίγγει τη στρόφιγγα καυσίμων και να φουσκώνει τις τιμές, οι αγρότες από την Αυστραλία μέχρι τη Νότια Ασία βλέπουν τις παραδόσεις καυσίμων να περιορίζονται, τα κόστη να ανεβαίνουν και τον κίνδυνο να μείνουν… ξεχέρσωτα χωράφια.

Το σοκ δεν σταματά εκεί: το κλείσιμο ή η διατάραξη των θαλάσσιων οδών στον Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα αυξάνει τα ναύλα και μεγαλώνει τους χρόνους μεταφοράς σιτηρών, ελαιούχων και λιπασμάτων, ενώ ακόμη και οι «σύντομες» διαδρομές ακριβαίνουν λόγω καυσίμων. Παράλληλα, η Μέση Ανατολή τροφοδοτεί περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου ναφθάς, πρώτης ύλης για πλαστικά που χρησιμοποιούνται στις συσκευασίες τροφίμων, την ώρα που και η παραγωγή χαρτιού και χαρτονιού «καίει» ενέργεια – άρα ακριβαίνει κι αυτή.

Ιράν, τρόφιμα και πληθωρισμός: Ο τέλειος καταιγισμός

Ήδη πριν ξεσπάσει ο πόλεμος στο Ιράν, οι περισσότερες κυβερνήσεις ήλπιζαν ότι ο πληθωρισμός στα τρόφιμα θα υποχωρήσει μέσα στο 2026, μετά το σοκ της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Οι διεθνείς τιμές τροφίμων είχαν αποκλιμακωθεί από τα ιστορικά υψηλά του Μαρτίου 2022, όμως τώρα το νέο ενεργειακό σοκ αρχίζει να περνά στα επίσημα στοιχεία, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Τουρκία, όπου οι καταναλωτές πληρώνουν περίπου ένα τρίτο πιο ακριβά τα λαχανικά σε σχέση με πριν από τη σύγκρουση.

Ιστορικά, κάθε παρατεταμένη άνοδος στις τιμές του πετρελαίου οδηγεί –με καθυστέρηση– σε αντίστοιχη κίνηση των τιμών των τροφίμων, τάση που επιβεβαιώνεται και από τους δείκτες της FAO. Η ακριβή ενέργεια αυξάνει την ελκυστικότητα των βιοκαυσίμων, απορροφώντας σόγια, ελαιοκράμβη και καλαμπόκι από την αγορά τροφίμων και διογκώνοντας ακόμη περισσότερο το κόστος, ιδιαίτερα σε Αφρική και Ασία που εξαρτώνται από εισαγωγές.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι κεντρικές τράπεζες βλέπουν τον αγώνα κατά του μετα-πανδημικού πληθωρισμού να δυσκολεύει, ενώ οι κυβερνήσεις, κυρίως στις αναδυόμενες αγορές όπου το καλάθι των τροφίμων καταλαμβάνει μεγάλο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού, φοβούνται κοινωνικές εκρήξεις. Ήδη η Ινδία στρέφεται στην Κίνα για επιπλέον φορτία ουρίας, η Κίνα σφίγγει τα όρια στις εξαγωγές λιπασμάτων και χώρες όπως οι Φιλιππίνες μπαίνουν σε απευθείας διαπραγματεύσεις με μεγάλους παραγωγούς, ενώ η κυβέρνηση Τραμπ στις ΗΠΑ αναζητά εναλλακτικές πηγές λιπασμάτων και ανοίγει τον δρόμο στη Βενεζουέλα να πουλήσει στις αμερικανικές εταιρείες, σύμφωνα με το Bloomberg.

Τελικά, οι πιο εκτεθειμένοι στην κρίση του Ιράν και των τροφίμων είναι οι πιο αδύναμοι. Χώρες σε Ασία, Αφρική και Λατινική Αμερική που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα λιπάσματα και τρόφιμα, με περιορισμένα αποθέματα και βουνά χρέους, έχουν ελάχιστο «μαξιλάρι» για να απορροφήσουν ένα νέο σοκ τιμών, προειδοποιούν οι οργανισμοί του ΟΗΕ. Αν η σύγκρουση συνεχιστεί, η «θύελλα» που ξεκίνησε από τον Περσικό Κόλπο απειλεί να μετατραπεί σε παγκόσμια επισιτιστική καταιγίδα, με τα τρόφιμα να γίνονται το νέο πεδίο μάχης της γεωπολιτικής.