Ο Τομ Μπάρακ δεν είναι ένας ακόμη Αμερικανός διπλωμάτης στην περιοχή. Ως πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία και ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία, βρίσκεται πλέον στο σημείο όπου τέμνονται η Άγκυρα, η Δαμασκός, η Βαγδάτη και το κουρδικό ζήτημα.
Αυτό από μόνο του είναι αρκετό για να προκαλέσει ενδιαφέρον. Διότι στη Μέση Ανατολή, οι τίτλοι και οι αρμοδιότητες σπάνια είναι απλώς γραφειοκρατικές λεπτομέρειες. Συχνά δείχνουν πώς μια μεγάλη δύναμη αρχίζει να βλέπει τον χάρτη.
Στην περίπτωση του Μπάρακ, ο χάρτης φαίνεται να αλλάζει.
Η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει πια την Τουρκία, τη Συρία και το Ιράκ ως τρεις τελείως ξεχωριστούς φακέλους. Η Τουρκία δεν είναι μόνο το δύσκολο νατοϊκό μέλος. Η Συρία δεν είναι μόνο ο φάκελος του εμφυλίου, των κυρώσεων και του Ισλαμικού Κράτους. Το Ιράκ δεν είναι μόνο η χώρα της Βαγδάτης, των σιιτικών πολιτοφυλακών, της ιρανικής επιρροής και του κουρδικού βορρά.
Όλα αυτά πλέον συνδέονται. Και στο κέντρο αυτής της σύνδεσης βρίσκεται το κουρδικό.
Γιατί έχει σημασία ο ρόλος του Μπάρακ
Η ανάθεση στον Μπάρακ του ρόλου του ειδικού απεσταλμένου για τη Συρία δεν είναι τυχαία. Ο ίδιος άνθρωπος που εκπροσωπεί τις ΗΠΑ στην Άγκυρα καλείται να χειριστεί και έναν από τους πιο κρίσιμους φακέλους της μεταπολεμικής Μέσης Ανατολής.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι διεθνή δημοσιεύματα τον εμφανίζουν να κινείται και γύρω από το ιρακινό χαρτοφυλάκιο, μετά την αποχώρηση του Μαρκ Σαβάγια από τον ρόλο του ειδικού απεσταλμένου για το Ιράκ. Εδώ χρειάζεται προσοχή: ο ρόλος στη Συρία είναι επιβεβαιωμένος. Η εμπλοκή στο Ιράκ πρέπει να διαβάζεται ως ισχυρά αναφερόμενη και λειτουργικά ορατή, όχι ως πλήρως καθαρή επίσημη ανάθεση.
Ακόμη κι έτσι, το πολιτικό μήνυμα είναι ισχυρό.
Γιατί ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Τουρκία γίνεται ταυτόχρονα βασικός χειριστής της Συρίας και πιθανός συνομιλητής στο Ιράκ;
Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο πρόσωπο του Μπάρακ. Βρίσκεται στον ίδιο τον βόρειο άξονα της Μέσης Ανατολής.
Τουρκία, Συρία και Ιράκ δεν είναι πια τρεις ξεχωριστοί φάκελοι
Για χρόνια, η αμερικανική πολιτική έβλεπε την περιοχή μέσα από διακριτά κουτιά.
Η Τουρκία ήταν ο δύσκολος σύμμαχος στο ΝΑΤΟ.
Η Συρία ήταν ο χώρος της κατάρρευσης, του Άσαντ, των τζιχαντιστών, των κυρώσεων και των Κούρδων.
Το Ιράκ ήταν το πεδίο της Βαγδάτης, της αμερικανικής κληρονομιάς, της ιρανικής επιρροής και του ιρακινού Κουρδιστάν.
Στην πράξη όμως, αυτά τα κουτιά έχουν σπάσει.
Η βορειοανατολική Συρία συνδέεται με την Τουρκία μέσω των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων και της τουρκικής αντίληψης ότι αυτές αποτελούν προέκταση του ΡΚΚ. Το βόρειο Ιράκ συνδέεται με την Τουρκία μέσω στρατιωτικών επιχειρήσεων, βάσεων, του ΡΚΚ, ενεργειακών διαδρομών και σχέσεων με το ιρακινό Κουρδιστάν. Η Δαμασκός θέλει να επανεντάξει εδάφη και να αποκαταστήσει την κρατική κυριαρχία. Η Άγκυρα θέλει να περιορίσει κάθε μορφή κουρδικής αυτονομίας στα νότια σύνορά της. Οι ΗΠΑ θέλουν να μειώσουν την έκθεσή τους, χωρίς να επιτρέψουν την επιστροφή του Ισλαμικού Κράτους.
Αυτά δεν λύνονται πλέον χωριστά.
Αυτό συμβολίζει ο Μπάρακ: την αμερικανική προσπάθεια να διαχειριστεί την Τουρκία, τη Συρία και το Ιράκ ως ένα ενιαίο βόρειο μεσανατολικό σύστημα.
Το κουρδικό είναι το κέντρο του νέου παζλ
Το κουρδικό ζήτημα είναι ο κόμβος που ενώνει όλα τα υπόλοιπα.
Στη Συρία, οι Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις υπήρξαν ο βασικός τοπικός εταίρος των ΗΠΑ στον πόλεμο κατά του Ισλαμικού Κράτους. Χωρίς αυτές, η αμερικανική στρατηγική κατά των τζιχαντιστών θα ήταν πολύ δυσκολότερη.
Για την Τουρκία, όμως, η ίδια δύναμη δεν είναι απλώς αντιτζιχαντιστικός εταίρος της Δύσης. Είναι μέρος του κουρδικού προβλήματος και, στην τουρκική ανάγνωση, συνδεδεμένη με το ΡΚΚ.
Αυτή η διαφορά αντίληψης βρίσκεται στον πυρήνα της αμερικανικής δυσκολίας.
Η Ουάσιγκτον στήριξε τους Κούρδους της βορειοανατολικής Συρίας επειδή τους χρειαζόταν. Ταυτόχρονα όμως δεν ήθελε να οδηγήσει την Τουρκία σε πλήρη ρήξη. Για χρόνια, η αμερικανική πολιτική προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα σε αυτές τις δύο ανάγκες.
Τώρα, η ισορροπία φαίνεται να αλλάζει.
Η γραμμή που προωθείται μέσω του Μπάρακ ευνοεί την ενσωμάτωση των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων στο νέο συριακό κράτος. Αυτό δεν πρέπει να παρουσιαστεί απλοϊκά ως προσωπικά «αντικουρδική» πολιτική. Το πιο ακριβές είναι ότι η αμερικανική προσέγγιση μοιάζει να προκρίνει την κρατική ενσωμάτωση έναντι της αυτόνομης κουρδικής στρατιωτικής παρουσίας.
Και αυτό συμπίπτει με έναν από τους βασικούς στόχους της Άγκυρας.
Η Τουρκία δεν χρειάζεται απαραίτητα να ελέγξει τη Δαμασκό. Χρειάζεται να διασφαλίσει ότι δεν θα υπάρχει στα νότια σύνορά της μια αυτόνομη κουρδική στρατιωτική δομή με διεθνή προστασία.
Αν η Ουάσιγκτον πιέζει προς αυτή την κατεύθυνση, τότε η Τουρκία δεν έχει κερδίσει τα πάντα. Έχει όμως δει την αμερικανική πολιτική να μετακινείται πιο κοντά σε ένα κρίσιμο αίτημά της.
Η Τουρκία κερδίζει σημασία, όχι πλήρη έλεγχο
Εδώ βρίσκεται η λεπτή ισορροπία.
Η νέα αμερικανική χαρτογράφηση δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ παραδίδουν τη Συρία και το Ιράκ στην Τουρκία. Αυτό θα ήταν υπερβολικό και λάθος.
Σημαίνει όμως ότι η Τουρκία γίνεται αναπόφευκτο φίλτρο.
Αν ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Άγκυρα είναι και ειδικός απεσταλμένος για τη Συρία, τότε η τουρκική οπτική δεν μπορεί παρά να βαραίνει. Αν ο ίδιος άνθρωπος εμφανίζεται να κινείται και στο ιρακινό πεδίο, τότε η Άγκυρα γίνεται ακόμη πιο σημαντικό σημείο αναφοράς στην αμερικανική διαχείριση του βόρειου άξονα.
Αυτό αυξάνει τη σημασία της Τουρκίας. Δεν της δίνει όμως αυτόματα έλεγχο.
Οι ΗΠΑ έχουν δικά τους συμφέροντα. Θέλουν να αποτρέψουν την αναβίωση του Ισλαμικού Κράτους. Θέλουν να περιορίσουν την ιρανική επιρροή στο Ιράκ. Θέλουν να διαχειριστούν τη Βαγδάτη χωρίς να την αποσταθεροποιήσουν. Θέλουν να αποφύγουν πλήρη κατάρρευση των κουρδικών ισορροπιών. Θέλουν να επανεντάξουν τη Συρία σε επιλεγμένα περιφερειακά και οικονομικά σχήματα, χωρίς να ανοίξουν νέο κενό ασφαλείας.
Αυτά δεν ταυτίζονται πάντα με την τουρκική ατζέντα.
Η Άγκυρα θέλει η Συρία και το Ιράκ να διαβαστούν κυρίως μέσα από το πρίσμα της αντι-ΡΚΚ ασφάλειας. Η Ουάσιγκτον βλέπει περισσότερα: Ισλαμικό Κράτος, Ιράν, Δαμασκό, Βαγδάτη, Κούρδους, κυρώσεις, ενέργεια, ανοικοδόμηση και περιφερειακή ισορροπία.
Άρα το νέο σχήμα δεν είναι τουρκική νίκη. Είναι αμερικανική προσαρμογή σε έναν χάρτη όπου η Τουρκία είναι πλέον πολύ δύσκολο να παρακαμφθεί.
Η Συρία είναι το εργαστήριο
Η Συρία είναι το σημείο όπου αυτή η νέα λογική φαίνεται καθαρότερα.
Μετά την πτώση του Μπασάρ αλ-Άσαντ, η Ουάσιγκτον επιχειρεί να ξανανοίξει δίαυλο με τη Δαμασκό. Η επίσκεψη του Μπάρακ και η επαναλειτουργία της αμερικανικής διπλωματικής παρουσίας έχουν ισχυρό συμβολισμό. Η Συρία δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως παγωμένος φάκελος κυρώσεων και απομόνωσης. Αντιμετωπίζεται ως χώρα που μπορεί να επανενταχθεί, σταδιακά και υπό όρους, στο περιφερειακό και διεθνές σύστημα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ενσωμάτωση των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων στο νέο συριακό κράτος είναι κομβική.
Αν πετύχει, θα αλλάξει τον χάρτη της βορειοανατολικής Συρίας. Αν αποτύχει, μπορεί να ανοίξει ξανά τον δρόμο για σύγκρουση, τουρκική πίεση, τζιχαντιστική ανασύνταξη ή νέα αμερικανική εμπλοκή.
Η Δαμασκός θέλει κυριαρχία.
Η Άγκυρα θέλει ασφάλεια.
Οι Κούρδοι θέλουν εγγυήσεις.
Οι ΗΠΑ θέλουν σταθερότητα χωρίς μόνιμη στρατιωτική δέσμευση.
Αυτό δεν είναι εύκολο παζλ.
Ο Μπάρακ καλείται να το διαχειριστεί όχι ως απομονωμένο συριακό ζήτημα, αλλά ως κόμβο που συνδέει Τουρκία, Ιράκ, Κούρδους, Ισλαμικό Κράτος και την αμερικανική προσπάθεια απεμπλοκής από ανοιχτά μέτωπα.
Το Ιράκ είναι η πραγματική δοκιμασία
Το Ιράκ είναι ακόμη πιο σύνθετο.
Εκεί η αμερικανική πολιτική πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στη Βαγδάτη, στους Κούρδους του βορρά, στην ιρανική επιρροή, στις σιιτικές πολιτοφυλακές, στην τουρκική παρουσία και στην ανάγκη να μη χαθεί πλήρως η αμερικανική επιρροή.
Αν ο Μπάρακ αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο και στο ιρακινό χαρτοφυλάκιο, τότε η αμερικανική ανάγνωση γίνεται ακόμη πιο καθαρή: η Συρία και το Ιράκ δεν μπορούν να διαχειριστούν χωριστά όταν το κουρδικό, το Ισλαμικό Κράτος και η τουρκική στρατηγική τα διαπερνούν και τα δύο.
Το Ιράκ είναι η δοκιμασία γιατί εκεί η Τουρκία δεν είναι ο μόνος μεγάλος εξωτερικός παίκτης. Το Ιράν έχει βαθιά επιρροή. Η Βαγδάτη έχει δική της κρατική ευαισθησία. Το ιρακινό Κουρδιστάν έχει εσωτερικές ισορροπίες. Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να συμπεριφερθούν σαν το Ιράκ να είναι απλώς προέκταση του συριακού ή του τουρκικού φακέλου.
Αν η Ουάσιγκτον υπεραπλουστεύσει τον χάρτη, θα κάνει λάθος.
Αν όμως συνεχίσει να τον διαχειρίζεται σαν τρεις άσχετους φακέλους, θα κάνει επίσης λάθος.
Αυτό είναι το δίλημμα που ενσαρκώνει ο ρόλος του Μπάρακ.
Πίσω από την ασφάλεια υπάρχει η οικονομία
Η νέα αμερικανική προσέγγιση στη Συρία δεν αφορά μόνο στρατιωτική ασφάλεια. Αφορά και ενέργεια, ανοικοδόμηση, τραπεζικά ανοίγματα, υποδομές και ξένες επενδύσεις.
Τουρκικές, καταριανές και αμερικανικές εταιρείες εμφανίζονται σε σχέδια που αφορούν ηλεκτροπαραγωγή και κρίσιμες υποδομές της νέας Συρίας. Αυτό είναι εξίσου σημαντικό με το στρατιωτικό σκέλος.
Στη Μέση Ανατολή, όποιος χτίζει υποδομές χτίζει και επιρροή.
Η ηλεκτρική ενέργεια, οι τράπεζες, οι μεταφορές, οι αγωγοί, τα δίκτυα και οι εμπορικές διαδρομές δεν είναι ουδέτερα εργαλεία. Είναι συστήματα εξάρτησης.
Η Τουρκία το γνωρίζει καλά. Αν καταφέρει να μπει βαθιά στη συριακή ανοικοδόμηση, δεν θα χρειάζεται μόνο στρατιωτική παρουσία για να έχει επιρροή. Θα τη χτίζει μέσα από εταιρείες, εργοστάσια, τράπεζες και διαδρομές.
Η Ουάσιγκτον φαίνεται να το αποδέχεται ως μέρος της νέας πραγματικότητας. Αλλά αυτή η αποδοχή έχει ρίσκο: μπορεί να σταθεροποιήσει τη Συρία, μπορεί όμως και να δημιουργήσει νέες εξαρτήσεις.
Το πραγματικό μήνυμα του ρόλου Μπάρακ
Ο Τομ Μπάρακ δεν είναι απλώς ένας πρέσβης με διευρυμένες αρμοδιότητες.
Είναι σύμπτωμα μιας ευρύτερης αμερικανικής μετατόπισης.
Η Ουάσιγκτον φαίνεται να αναγνωρίζει ότι η Τουρκία, η Συρία και το Ιράκ δεν μπορούν πλέον να διαβαστούν χωριστά. Ο βόρειος άξονας της Μέσης Ανατολής είναι πλέον ενιαίος χώρος ασφάλειας, κουρδικής πολιτικής, τουρκικής πίεσης, συριακής επανένταξης, ιρακινής κυριαρχίας, ιρανικής επιρροής και αμερικανικής προσπάθειας περιορισμού της άμεσης εμπλοκής.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΗΠΑ υιοθετούν πλήρως την τουρκική ανάγνωση. Σημαίνει όμως ότι δεν μπορούν πια να την αγνοήσουν. Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή. Η Τουρκία δεν ελέγχει το παιχνίδι. Αλλά έχει γίνει πολύ πιο δύσκολο να παιχτεί το παιχνίδι χωρίς αυτήν.
Η υπόθεση Μπάρακ δείχνει πώς αλλάζει η αμερικανική σκέψη στη βόρεια Μέση Ανατολή.
Η Συρία δεν είναι πια μόνο συριακός φάκελος. Το Ιράκ δεν είναι πια μόνο ιρακινός φάκελος.
Η Τουρκία δεν είναι πια μόνο νατοϊκός σύμμαχος. Και το κουρδικό δεν είναι πια μόνο τοπικό ζήτημα. Όλα συνδέονται.
Αυτός είναι ο νέος χάρτης που φαίνεται να διαμορφώνει η Ουάσιγκτον. Ένας χάρτης όπου ο Τομ Μπάρακ λειτουργεί ως πρόσωπο-κόμβος ανάμεσα στην Άγκυρα, τη Δαμασκό και πιθανώς τη Βαγδάτη.
