Σαν σήμερα 22 Ιανουαρίου: Η «Ματωμένη Κυριακή» – Όταν κλονίστηκε η πίστη στον Τσάρο

Στις 22 Ιανουαρίου 1905 (9 Ιανουαρίου με το Ιουλιανό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στη Ρωσία), η Αγία Πετρούπολη ξυπνά μέσα στον πάγο και καταλήγει να βυθιστεί στο αίμα. Χιλιάδες εργάτες, μαζί με γυναίκες και παιδιά, βγαίνουν στους δρόμους με εικόνες, σταυρούς και ύμνους, πιστεύοντας ότι ο «μικρός πατέρας» τους, ο Τσάρος Νικόλαος Β΄, θα ακούσει επιτέλους τη φωνή τους. Αντί για ακρόαση, όμως, τους περιμένουν όπλα, λόγχες και πυροβολισμοί.

Η πορεία που έμοιαζε «ευλαβική» και κατέληξε σε σφαγή

Η αφετηρία δεν είναι μια οργανωμένη επαναστατική επιχείρηση, αλλά μια έκρηξη αγανάκτησης από την καθημερινότητα. Στα τέλη του 1904, οι απεργίες σε μεγάλα εργοστάσια, με πιο γνωστή εκείνη στο Πουτίλοφ, απλώνονται σαν κύμα και παραλύουν την πρωτεύουσα. Η ατμόσφαιρα είναι ήδη βαριά, καθώς η Ρωσική Αυτοκρατορία αιμορραγεί και στον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο, με την κοινωνία να νιώθει ότι πληρώνει διπλά το κόστος της ήττας και της φτώχειας.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, εμφανίζεται ο ιερέας Γκεόργκι Γκαπόν, πρόσωπο αντιφατικό, αλλά καθοριστικό. Μπαίνει μπροστά σε μια ειρηνική πορεία προς τα Χειμερινά Ανάκτορα, με στόχο να παραδώσει στον Τσάρο μια αναφορά, διατυπωμένη σε τόνο ικετευτικό, που ζητά αξιοπρεπείς όρους εργασίας, καλύτερους μισθούς, προστασία από την αυθαιρεσία και πολιτικές αλλαγές, όπως την ανάγκη εκπροσώπησης και δικαιωμάτων.

Μπροστά στα Χειμερινά Ανάκτορα δεν υπήρχε «πατέρας»

Το σοκ ξεκινά πριν ακόμα ακουστεί ο πρώτος πυροβολισμός: ο Νικόλαος Β΄ δεν βρίσκεται καν στο παλάτι, έχοντας απομακρυνθεί στο Τσάρσκογε Σελό. Η πορεία συνεχίζει, όμως, σαν να μην υπάρχει ενδεχόμενο σύγκρουσης. Οι διαδηλωτές θεωρούν ότι η παρουσία οικογενειών και θρησκευτικών συμβόλων θα λειτουργήσει ως «ασπίδα» και ως απόδειξη πίστης.
Αντί γι’ αυτό, οι δυνάμεις ασφαλείας και μονάδες του στρατού σταματούν τα πλήθη σε διάφορα σημεία της πόλης και ανοίγουν πυρ. Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς και τραυματίες διαφέρουν ανά πηγή και παραμένουν αντικείμενο συζήτησης, όμως η εικόνα είναι ξεκάθαρη: εκατοντάδες άνθρωποι πέφτουν ή τραυματίζονται, σε μια μέρα που θα μείνει γνωστή ως «Ματωμένη Κυριακή».
Κάπου μέσα στο χάος, αποδίδεται στον Γκαπόν η φράση που συμπυκνώνει την κατάρρευση ενός μύθου: «Δεν υπάρχει πια Θεός. Δεν υπάρχει πια Τσάρος».

Το γεγονός που γέννησε τη Ρωσική Επανάσταση του 1905

Η «Ματωμένη Κυριακή» δεν είναι απλώς ένα αιματηρό επεισόδιο καταστολής. Είναι η στιγμή που ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας παύει να ξεχωρίζει τον Τσάρο από το σύστημα που την καταπιέζει. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι απεργίες εξαπλώνονται σε άλλες πόλεις, ταραχές ξεσπούν, οι αγροτικές εξεγέρσεις πληθαίνουν και η πολιτική ανησυχία αποκτά νέα ένταση. Το 1905 εξελίσσεται σε ένα ευρύ κύμα αναταραχής που θα καθιερωθεί ως η πρώτη μεγάλη Ρωσική Επανάσταση.

Η αυτοκρατορία αναγκάζεται να δώσει παραχωρήσεις, με πιο γνωστή την υπόσχεση για πολιτικές μεταρρυθμίσεις και τη δημιουργία κοινοβουλευτικού θεσμού, της Δούμας, μέσω του Οκτωβριανού Μανιφέστου. Παρότι το καθεστώς θα επιχειρήσει αργότερα να περιορίσει την ουσία αυτών των αλλαγών, το ρήγμα έχει ανοίξει.

Κοιτώντας πίσω, η «Ματωμένη Κυριακή» διαβάζεται συχνά σαν πρόλογος του 1917. Όχι επειδή έφερε άμεσα την ανατροπή, αλλά επειδή έκανε κάτι βαθύτερο: έσπασε την ιδέα ότι μια αυτοκρατορία μπορεί να στέκεται αιώνια πάνω σε σιωπή, φόβο και προσευχές.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1517: Οι Οθωμανοί του Σελίμ Α΄ νικούν τους Μαμελούκους και καταλαμβάνουν την Αίγυπτο, αλλάζοντας τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο για αιώνες.

1870: Ιδρύεται στη Γερμανία η Deutsche Bank, μία από τις μεγαλύτερες τράπεζες του κόσμου.

1879: Στον Πόλεμο Βρετανίας-Ζουλού, οι Ζουλού πετυχαίνουν συντριπτική νίκη στη Ισαντλουάνα, καταστρέφοντας μεγάλο τμήμα της βρετανικής φάλαγγας και προκαλώντας πάνω από 1.300 νεκρούς στις βρετανικές και αποικιακές δυνάμεις, στην πιο βαριά ήττα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας απέναντι σε αυτόχθονο στρατό τον 19ο αιώνα. Λίγες ώρες αργότερα, στην Ρορκς Ντριφτ, περίπου 150 Βρετανοί υπερασπιστές κρατούν μια αποστολή-σταθμό απέναντι σε επίθεση χιλιάδων Ζουλού, σε μάχη που μετατρέπεται σε σύμβολο απελπισμένης άμυνας και συνδέεται με την απονομή 11 Σταυρών Βικτωρίας.

1901: Πεθαίνει η βασίλισσα Βικτωρία έπειτα από 63 χρόνια στον θρόνο και ο Εδουάρδος Ζ΄ διαδέχεται μια ολόκληρη εποχή της Βρετανικής Αυτοκρατορίας.

1905: Η «Ματωμένη Κυριακή» στην Αγία Πετρούπολη εξελίσσεται σε σημείο καμπής όταν χιλιάδες εργάτες και οικογένειες, με επικεφαλής τον ιερέα Γκεόργκι Γκαπόν, βαδίζουν προς τα Χειμερινά Ανάκτορα για να παραδώσουν αίτημα μεταρρυθμίσεων στον τσάρο Νικόλαο Β΄ και δέχονται πυρά από αυτοκρατορικές δυνάμεις. Οι νεκροί και τραυματίες υπολογίζονται σε εκατοντάδες (οι ακριβείς αριθμοί παραμένουν αντικείμενο διαφωνίας), ενώ το σοκ από τη σφαγή πυροδοτεί κύμα απεργιών, εξεγέρσεων και πολιτικής αναταραχής που θα μείνει στην ιστορία ως η Ρωσική Επανάσταση του 1905.

1915: Κάνει πρεμιέρα στον αθηναϊκό κινηματογράφο Πάνθεον η «Γκόλφω», που θεωρείται η πρώτη ελληνική ταινία μεγάλου μήκους και ένα ορόσημο για το ελληνικό σινεμά.

1949: Στον Ελληνικό Εμφύλιο, ο Δ.Σ.Ε. καταλαμβάνει προσωρινά το Καρπενήσι, ενώ κυβερνητικές δυνάμεις αποκρούουν επιθέσεις σε Λεωνίδιο και Μονεμβασία, σε μια περίοδο κορύφωσης των επιχειρήσεων.

1963: Με τη Συνθήκη των Ηλυσίων, Ντε Γκωλ και Αντενάουερ «κλειδώνουν» τη γαλλογερμανική συνεργασία, θεμέλιο του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού εγχειρήματος.

1965: Αμερικανικό μεταγωγικό C-124 συντρίβεται στον Χελμό, με 14 νεκρούς, σε μια τραγωδία που γράφεται στην ιστορία των αεροπορικών δυστυχημάτων στην Ελλάδα.

1968: Στο Εφετείο εκδικάζονται υποθέσεις που αφορούν τον Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος είχε καταδικαστεί ερήμην σε πρώτο βαθμό, και στη μία από αυτές κρίνεται ένοχος για «αντίσταση κατά της Αρχής» και πρόκληση ελαφρών σωματικών βλαβών κατά τη διάρκεια διαδήλωσης για το Βιετνάμ το 1965, με ποινή φυλάκισης 4,5 μηνών, σε μια δίκη που, μέσα στο κλίμα της δικτατορίας, αποκτά έντονο συμβολισμό.

1970: Το Boeing 747 απογειώνεται στην πρώτη τακτική εμπορική πτήση του, ανοίγοντας την εποχή του μαζικού αεροπορικού ταξιδιού.

1973: Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ εκδίδει την ιστορική απόφαση «Roe v. Wade» με ψήφους 7-2 και λέει ότι η 14η Τροπολογία, μέσω του δικαιώματος στην ιδιωτικότητα, καλύπτει και την επιλογή μιας γυναίκας να τερματίσει την εγκυμοσύνη. Βάζει τότε ένα πρακτικό πλαίσιο ανά στάδιο κύησης, το γνωστό «τρίμηνο», και προβλέπει ότι όσο προχωρά η εγκυμοσύνη οι πολιτείες μπορούν να επιβάλλουν περισσότερους περιορισμούς. Το 1992, η «Planned Parenthood v. Casey» αλλάζει αυτό το μοντέλο, μεταφέροντας το κέντρο βάρους στη «βιωσιμότητα» του εμβρύου και στο τεστ της «undue burden». Τελικά, το 2022 η «Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization» ανατρέπει το «Roe» και επιστρέφει τη ρύθμιση των αμβλώσεων στις πολιτείες.

1980: Συλλαμβάνεται στη Μόσχα ο Αντρέι Ζαχάροφ, εμβληματική μορφή της σοβιετικής επιστήμης και της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

1984: Ο Macintosh γίνεται παγκόσμιο γεγονός μετά τη θρυλική εμφάνιση σε διαφήμιση του Super Bowl, σηματοδοτώντας στροφή στους προσωπικούς υπολογιστές με γραφικό περιβάλλον.

1987: Ο Αμερικανός πολιτικός Ρ. Μπαντ Ντουάιερ, ταμίας της Πολιτείας της Πενσιλβάνια, αυτοκτονεί σε συνέντευξη Τύπου στο Καπιτώλιο του Χάρισμπεργκ, μία ημέρα πριν από την ανακοίνωση της ποινής του σε ομοσπονδιακή υπόθεση διαφθοράς. Καθώς απευθύνεται σε δημοσιογράφους και τηλεοπτικά συνεργεία, βγάζει από φάκελο ένα περίστροφο .357 Magnum και πυροβολεί τον εαυτό του μπροστά στις κάμερες, με μέρος του περιστατικού να μεταδίδεται ή να καταγράφεται από τοπικούς σταθμούς. Το σοκ από τη δημόσια μετάδοση ανοίγει έντονη συζήτηση για τα όρια της δημοσιογραφίας και το πώς πρέπει να χειρίζονται τα ΜΜΕ ακραίο, τραυματικό υλικό.

2008: Ο ηθοποιός Χιθ Λέτζερ βρίσκεται νεκρός στα 28 του από τυχαία υπερδοσολογία συνταγογραφούμενων φαρμάκων, σε μια είδηση που σοκάρει το Χόλιγουντ.

2014: Το «The Economist» κατατάσσει την Ελλάδα στις χώρες με υψηλό κίνδυνο κοινωνικής έκρηξης, συνδέοντάς το με το παρατεταμένο οικονομικό σοκ της εποχής.

Γεννήσεις

Θάνατοι

Εορτολόγιο

Αναστάσιος, Τιμόθεος, Τιμοθέα