Νέες τουρκικές αντιδράσεις προκαλεί το θέμα της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, μετά τις προσδοκίες που δημιούργησαν οι δηλώσεις του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου στην Αθήνα ότι τον Σεπτέμβριο θα γιορταστεί το άνοιγμα της ιστορικής Σχολής.
Η τουρκική Milliyet, με άρθρο του αρχισυντάκτη της, Οζάι Σεντίρ υπό τον τίτλο «Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης δεν αρχίζει εκπαίδευση», επιχειρεί να βάλει φρένο στις προσδοκίες για ουσιαστική επαναλειτουργία της Σχολής ως εκπαιδευτικού ιδρύματος. Το δημοσίευμα διαχωρίζει την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης και μια πιθανή τελετή τον Σεπτέμβριο από την πραγματική επανέναρξη θεολογικής εκπαίδευσης.
Η παρέμβαση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς έρχεται αμέσως μετά τα τουρκικά και ελληνικά δημοσιεύματα που παρουσίασαν ως σχεδόν δεδομένο ότι η Χάλκη μπαίνει σε τροχιά επαναλειτουργίας.
Η Milliyet εμφανίζεται να κάνει μια κρίσιμη διάκριση: άλλο η αποκατάσταση και τελετουργική επαναλειτουργία του χώρου και άλλο η επιστροφή της Σχολής σε καθεστώς κανονικής θεολογικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με αναδημοσίευση του θέματος σε τουρκικά site, το δημοσίευμα υποστηρίζει ότι τον Σεπτέμβριο αναμένεται να ολοκληρωθούν οι εργασίες στο κτίριο και να πραγματοποιηθεί ειδική θρησκευτική τελετή ή αγιασμός, όχι όμως να ξεκινήσουν μαθήματα.
Το θέμα αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία στις σχέσεις Τουρκίας – Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, που βρίσκεται στη Χάλκη, στα Πριγκηπόννησα, παραμένει κλειστή για εκπαιδευτική λειτουργία από το 1971, μετά τις αποφάσεις στην Τουρκία για τα ιδιωτικά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Το ζήτημα έχει επανέλθει πολλές φορές στην ατζέντα, τόσο σε ελληνοτουρκικό όσο και σε ευρωτουρκικό και αμερικανοτουρκικό επίπεδο.
Η τουρκική ανάγνωση του θέματος δεν είναι ποτέ αμιγώς εκπαιδευτική. Για την Άγκυρα, η Χάλκη συνδέεται με την αντίληψη για τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η τουρκική κρατική γραμμή ιστορικά αποφεύγει να αναγνωρίσει στο Φανάρι διεθνή οικουμενικό χαρακτήρα και προτιμά να το αντιμετωπίζει ως θεσμό της μειονότητας των Ρωμιών της Κωνσταντινούπολης. Η επαναλειτουργία μιας θεολογικής σχολής που θα μπορούσε να εκπαιδεύει κληρικούς στην ιστορική έδρα του Πατριαρχείου θεωρείται, από τουρκικούς κύκλους, ζήτημα με ευρύτερη εκκλησιαστική και πολιτική σημασία.
Αυτό εξηγεί γιατί κάθε φορά που το θέμα της Χάλκης επανέρχεται, η συζήτηση στην Τουρκία συνοδεύεται από επιφυλάξεις για το καθεστώς της Σχολής, την εποπτεία της, τη σχέση της με το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα και το εάν θα υπάγεται ή όχι σε πανεπιστημιακό πλαίσιο που θα αποδέχεται η Άγκυρα. Σε παλαιότερο ρεπορτάζ, το Medyascope είχε υπενθυμίσει ότι ο Τούρκος υπουργός Παιδείας Γιουσούφ Τεκίν είχε δηλώσει πως το άνοιγμα της Σχολής είναι τελικά πολιτική απόφαση, ενώ το υπουργείο είχε εξετάσει τεχνικά σενάρια για πιθανό οδικό χάρτη.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε εμφανιστεί στο παρελθόν αισιόδοξος, λέγοντας ότι υπήρξε εντολή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προς το υπουργείο Παιδείας για την εξέταση του θέματος. Παρά την αισιοδοξία αυτή, το τουρκικό δημοσίευμα δείχνει ότι στην Άγκυρα εξακολουθεί να υπάρχει διάθεση να ελεγχθεί αυστηρά το αφήγημα: η ανακαίνιση του κτιρίου δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με επαναλειτουργία ως σχολής.
Η διαφορά αυτή είναι καθοριστική. Αν τον Σεπτέμβριο πραγματοποιηθεί μόνο μια τελετή για την ολοκλήρωση των εργασιών και όχι η έναρξη εκπαιδευτικού προγράμματος, τότε η υπόθεση θα παραμείνει πολιτικά ανοιχτή. Αντιθέτως, αν υπάρξει θεσμική απόφαση που να επιτρέπει μαθήματα, εγγραφές, πρόγραμμα σπουδών και εκπαίδευση κληρικών, τότε θα πρόκειται για ιστορική μεταβολή.
Η Milliyet, λοιπόν, φαίνεται να μετατοπίζει τη συζήτηση από τον ενθουσιασμό για το «άνοιγμα» στη σκληρή πραγματικότητα των τουρκικών όρων. Το μήνυμα είναι ότι η Άγκυρα μπορεί να επιτρέψει την αποκατάσταση του χώρου, την τελετουργική χρήση και ίσως μια συμβολική επαναδραστηριοποίηση, αλλά δεν είναι ακόμη σαφές ότι αποδέχεται την πλήρη εκπαιδευτική επαναλειτουργία της Σχολής.
Για το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η Χάλκη δεν είναι απλώς ένα κτίριο. Είναι το ιστορικό φυτώριο του κλήρου του, ένας θεσμός που συνδέεται με τη συνέχεια του Φαναρίου και με τη δυνατότητά του να εκπαιδεύει στελέχη της Ορθοδοξίας στην ίδια την Κωνσταντινούπολη. Γι’ αυτό και η επαναλειτουργία της θεωρείται εδώ και δεκαετίες αίτημα υψηλού συμβολισμού για την Ορθοδοξία διεθνώς.
Για την Τουρκία, από την άλλη, η υπόθεση είναι μέρος μιας ευρύτερης εξίσωσης που περιλαμβάνει την κρατική κυριαρχία, το καθεστώς των μειονοτήτων, την αρχή της αμοιβαιότητας και την πολιτική της απέναντι στο Πατριαρχείο. Η Χάλκη αντιμετωπίζεται από τουρκικούς κύκλους όχι ως ένα απλό σχολείο, αλλά ως θεσμικό εργαλείο που μπορεί να ενισχύσει τον διεθνή ρόλο του Φαναρίου.
Το βέβαιο είναι ότι το θέμα θα παραμείνει στην επικαιρότητα μέχρι τον Σεπτέμβριο. Οι εργασίες αποκατάστασης φαίνεται να προχωρούν και η τελετή που προαναγγέλλει το Πατριαρχείο μπορεί να αποτελέσει σημαντικό γεγονός. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, παραμένει αναπάντητο: θα ανοίξει η Χάλκη ως χώρος μνήμης και τελετής ή θα επαναλειτουργήσει πραγματικά ως θεολογική σχολή;
