Καταρρέει ο μύθος Πούτιν: Πώς ο πόλεμος στην Ουκρανία γύρισε μπούμερανγκ στο Κρεμλίνο

Για περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα, ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχτισε γύρω από την 9η Μαΐου, την Ημέρα της Νίκης επί της ναζιστικής Γερμανίας, μια νέα «κρατική θρησκεία», μετατρέποντας την επέτειο σε κεντρικό πυλώνα της εξουσίας του και της ρωσικής ταυτότητας. Φέτος, όμως, για πρώτη φορά θα προεδρεύσει σε μια αποδυναμωμένη παρέλαση, τη στιγμή που ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει ήδη ξεπεράσει σε διάρκεια τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο, χωρίς ορατή νίκη ή ξεκάθαρο αφήγημα επιτυχίας. Οι επίμονες ουκρανικές επιθέσεις με drones βαθιά εντός ρωσικού εδάφους, ακόμη και στη Μόσχα, ανάγκασαν τον Κρεμλίνο να ζητήσει εκεχειρία για τις ημέρες των εορτασμών, αποκαλύπτοντας την ανασφάλεια ενός καθεστώτος που μέχρι χθες πρόβαλλε εικόνα απόλυτου ελέγχου.

Η εικόνα του Πούτιν ως «ισχυρού άνδρα» που προστατεύει τη χώρα από εξωτερικούς εχθρούς ραγίζει όσο ο πόλεμος βαλτώνει, οι ρωσικές απώλειες ξεπερνούν το ένα εκατομμύριο και η οικονομία πιέζεται από κυρώσεις και συνεχιζόμενες επιθέσεις σε κρίσιμες ενεργειακές υποδομές. Η δραματική υποβάθμιση της φετινής παρέλασης, χωρίς άρματα μάχης και στρατιωτικά αγήματα, με διακοπές σε κινητή και διαδικτυακή επικοινωνία στη Μόσχα για λόγους ασφαλείας, στέλνει μήνυμα αδυναμίας αντί για ισχύ. Ακόμη και φιλοπολεμικές φωνές στη Ρωσία συγκρίνουν πλέον πικρά την τωρινή στασιμότητα με τους παππούδες «που μέχρι τώρα θα είχαν φτάσει στο Βερολίνο».

Ο Πούτιν υπό πολιορκία από drones, οικονομία και κοινωνική δυσαρέσκεια

Οι ουκρανικές επιθέσεις με drones και πυραύλους σε διυλιστήρια, τερματικούς σταθμούς πετρελαίου και στρατιωτικά εργοστάσια έχουν γίνει ρουτίνα, με αποτέλεσμα περίπου το 70% του ρωσικού πληθυσμού –ακόμη και περιοχές χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο– να νιώθουν για πρώτη φορά ότι ο πόλεμος «έρχεται σπίτι». Αρχικά οι επιθέσεις προκάλεσαν συσπείρωση γύρω από τη σημαία· σήμερα, όμως, λειτουργούν ως καθημερινή υπενθύμιση της αδυναμίας του κράτους να θωρακίσει τους πολίτες. Αναλυτές επισημαίνουν ότι το σημείο καμπής ήταν τα πλήγματα σε διυλιστήριο και λιμάνι πετρελαίου στο Τουάπσε στη Μαύρη Θάλασσα, που προκάλεσαν εκτεταμένη ρύπανση σε δημοφιλή τουριστική περιοχή, σοκάροντας ακόμη και όσους στήριζαν τον πόλεμο από την ασφάλεια της απόστασης.

Απέναντι σε αυτή την κλιμάκωση, το καθεστώς Πούτιν απαντά με ένα ρωσικό «Great Firewall», επιβάλλοντας πρωτοφανείς περιορισμούς στο διαδίκτυο και μπλοκάροντας μεγάλο μέρος της online δραστηριότητας στο όνομα της ασφάλειας. Τα μέτρα είναι τόσο ακραία ώστε ακόμη και εθνικιστές μπλόγκερ, που μέχρι χθες στήριζαν σθεναρά τον πόλεμο, μιλούν ανοικτά για «επικείμενη επανάσταση» και «συλλογική ψύχωση» στην κοινωνία. Την ίδια ώρα, συλλήψεις για διαφθορά πρώην στελεχών του υπουργείου Άμυνας, αντιφατικές προαγωγές στρατηγών που θεωρούνται υπεύθυνοι για αποτυχίες στο μέτωπο και φήμες για εσωτερικές έριδες στις υπηρεσίες ασφαλείας τροφοδοτούν την αίσθηση ενός συστήματος σε αποσύνθεση.

Πούτιν, φόβος και «μόδα» της πολιτικής αμφισβήτησης

Παρά την αυξανόμενη ένταση, οι περισσότεροι αναλυτές δεν βλέπουν άμεση ανατροπή του Πούτιν, αλλά διαπιστώνουν μια θεαματική μεταστροφή κλίματος σε σχέση με μόλις λίγους μήνες πριν, όταν στη Μόσχα κυριαρχούσε η προσδοκία ότι η επανεκλογή Τραμπ θα έφερνε ευνοϊκή συμφωνία στην Ουκρανία και άρση κυρώσεων. Ο πρώην λογογράφος του Ρώσου προέδρου, Αμπάς Γκαλιαμόφ, σημειώνει ότι ο ηγέτης ο οποίος έχτισε «λατρεία των παππούδων» του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βλέπει τώρα αυτό το αφήγημα να γυρίζει εναντίον του, καθώς κάθε επιπλέον μέρα πολέμου θεωρείται προσβολή στη μνήμη τους. Άλλοι, όπως ο ερευνητής Αλεξάντρ Μπάουνοφ, περιγράφουν τον Πούτιν ως έναν «παππού εκτός πραγματικότητας», που δεν θεωρείται πια προστάτης αλλά γηρασμένος ηγέτης σε αποσύνδεση από την κοινωνία.

Ενδεικτική της ρωγμής στο κοινωνικό συμβόλαιο φόβου είναι η δημόσια κριτική από influencers και διασημότητες που μέχρι πρόσφατα απέφευγαν την πολιτική. Μια TikTok περσόνα από την Τσουβασία, περιοχή που επλήγη από ουκρανικές επιθέσεις, κάλεσε ανοικτά τον Πούτιν και τον Ζελένσκι «να καθίσουν ήσυχα στο ίδιο τραπέζι» για να αποδείξουν ότι «το μυαλό νικά τη δύναμη», εκφράζοντας την κούραση μιας κοινωνίας που βλέπει τα παιδιά της να ζουν σε συνεχή πόλεμο. Ακόμη πιο ηχηρή ήταν η παρέμβαση της Βικτόρια Μπόνια, γνωστής Instagramer που ζει στο Μονακό, η οποία κατηγόρησε την ηγεσία ότι κυβερνά με τον φόβο και ενημερώνεται από διεφθαρμένους αξιωματούχους που κρύβουν την πραγματικότητα, προειδοποιώντας ότι «η κοινωνία συμπιέζεται σαν ελατήριο που αργά ή γρήγορα θα σπάσει».

Ορισμένοι πρώην αξιωματούχοι και διπλωμάτες εκτιμούν ότι το Κρεμλίνο, αντιλαμβανόμενο τον κίνδυνο μιας βαθύτερης κρίσης, επιτρέπει προς το παρόν χαμηλού επιπέδου εκτόνωση της δυσαρέσκειας, χωρίς όμως να υποχωρεί ουσιαστικά στους περιορισμούς και στην καταστολή. Άλλοι, όπως ο πρώην Αμερικανός πρεσβευτής στη Μόσχα Τζον Σάλιβαν, θυμίζουν ότι στη Ρωσία οι αλλαγές «έρχονται αργά, μέχρι που ξαφνικά γίνονται πολύ γρήγορα», αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας απρόβλεπτης πολιτικής ανατροπής. Για την ώρα, ο Πούτιν εξακολουθεί να διαθέτει αρκετούς μηχανισμούς βίας ώστε να καταπνίξει μια ανοιχτή εξέγερση, αλλά η εικόνα του αλάνθαστου, ατσαλωμένου ηγέτη μοιάζει πιο εύθραυστη από ποτέ.

Παρέλαση Νίκης χωρίς νίκη για τον Πούτιν

Το πιο οξύμωρο σύμβολο της σημερινής κατάστασης είναι η ίδια η Παρέλαση της Νίκης, που ο Πούτιν μετέτρεψε σε ετήσιο θέαμα στρατιωτικής ισχύος και ιστορικής συνέχειας της Ρωσίας από τους νικητές του 1945 μέχρι τη σημερινή ηγεσία. Φέτος, όμως, ο πρόεδρος εμφανίζεται υποχρεωμένος να ζητήσει περιορισμένη εκεχειρία για να προστατεύσει το γεγονός από ουκρανικά πλήγματα, ενώ η ρωσική αεράμυνα και επιτήρηση έχουν δεχθεί σοβαρά πλήγματα. Αναλυτές εκτιμούν ότι αν είχε την επιλογή, ίσως προτιμούσε να μην πραγματοποιήσει καθόλου την παρέλαση, αλλά το «ημι-θρησκευτικό» της φορτίο καθιστά πολιτικά αδύνατη μια τέτοια απόφαση.

Η αντίφαση αυτή αντικατοπτρίζει το βαθύτερο πρόβλημα του καθεστώτος Πούτιν: ένας πόλεμος που ξεκίνησε για να ενισχύσει τη δύναμη και το κύρος της Ρωσίας, απειλεί πλέον να διαβρώσει τα θεμέλια της εσωτερικής της σταθερότητας. Από τους εθνικιστές που ζητούν ακόμη πιο σκληρή γραμμή μέχρι τους απλούς πολίτες που κουράστηκαν να ζουν σε καθεστώς φόβου και περιορισμών, η Ρωσία μοιάζει να κινείται σε μια επικίνδυνη ζώνη πολιτικής αβεβαιότητας. Το αν αυτή η αργή φθορά θα οδηγήσει σε ξαφνική ανατροπή ή σε παρατεταμένη στασιμότητα υπό τον ίδιο ηγέτη, παραμένει το μεγάλο ερώτημα γύρω από το μέλλον του Πούτιν και της χώρας του.