Φανταστείτε ότι πρέπει να πάρετε μια απόφαση που σας αφορά άμεσα, χωρίς να ξέρετε τι θα κάνει ο άλλος άνθρωπος από τον οποίο εξαρτάται το αποτέλεσμα. Αν συνεργαστείτε και οι δύο, όλοι βγαίνετε κερδισμένοι. Αν όμως εκείνος σας «πουλήσει» κι εσείς μείνετε πιστοί στη συμφωνία, θα πληρώσετε ακριβά την επιλογή σας. Τι κάνετε;
Αυτό το φαινομενικά απλό ερώτημα κρύβει μέσα του ένα από τα πιο επίμονα προβλήματα της ανθρώπινης συμπεριφοράς: Γιατί, ενώ η συνεργασία οδηγεί στο καλύτερο κοινό αποτέλεσμα, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν την προδοσία;
Το «δίλημμα του φυλακισμένου»
Το δίλημμα του φυλακισμένου είναι ένα σενάριο στο οποίο δύο άνθρωποι καλούνται να επιλέξουν αν θα συνεργαστούν ή αν θα ενεργήσουν με βάση το προσωπικό τους συμφέρον, χωρίς ο ένας να γνωρίζει τι θα κάνει ο άλλος.
Δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό παιχνίδι με κανόνες και πίνακες. Εδώ και δεκαετίες χρησιμοποιείται για τη μελέτη της ανθρώπινης συμπεριφοράς και βρίσκει εφαρμογή στην ψυχολογία, την οικονομία, την πολιτική, τη βιολογία, τις επενδύσεις και σε κάθε πεδίο όπου το ατομικό συμφέρον συγκρούεται με το συλλογικό.
Είναι ένας καθρέφτης των καθημερινών επιλογών. Από τις σχέσεις και τα χρήματα μέχρι την πολιτική, το περιβάλλον και τις διεθνείς συγκρούσεις, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά: συνεργασία ή ατομικισμός. Δυστυχώς, συχνά, η δεύτερη μοιάζει πιο ασφαλής, έστω κι αν τελικά κοστίζει σε όλους.
Πώς γεννήθηκε το «δίλημμα του φυλακισμένου»
Πρόκειται για μια έννοια της ψυχολογίας και της θεωρίας παιγνίων που εξηγεί πώς δύο άνθρωποι σταθμίζουν το προσωπικό τους όφελος απέναντι στο κοινό καλό. Η λογική πίσω από κάθε επιλογή και οι συνέπειές της βρίσκονται στον πυρήνα του διλήμματος.
Το Very Well Mind, κάνοντας μια ιστορική αναδρομή, σημειώνει πως η ιδέα αναπτύχθηκε για πρώτη φορά το 1950 από τους μαθηματικούς Merrill Flood και Melvin Dresher, στο πλαίσιο ερευνών για τη θεωρία παιγνίων. Το αρχικό τους ενδιαφέρον ήταν η μοντελοποίηση στρατηγικών της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το πώς οι ΗΠΑ και η Ρωσία έπρεπε να αποφασίσουν αν θα μειώσουν ή θα αυξήσουν τα πυρηνικά τους όπλα, χωρίς να μπορούν να επικοινωνήσουν άμεσα.
Αργότερα, ο Albert W. Tucker παρουσίασε μια πιο κατανοητή εκδοχή, γνωστή ως «δίλημμα του φυλακισμένου». Σε αυτήν, δύο φυλακισμένοι κατηγορούνται για ένα έγκλημα και ανακρίνονται ξεχωριστά. Ο καθένας έχει δύο επιλογές: να προδώσει τον άλλον και να πετύχει μικρότερη ποινή ή να παραμείνει σιωπηλός. Κανείς δεν γνωρίζει τι θα επιλέξει ο άλλος, αλλά το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται από τον συνδυασμό των επιλογών τους.
Τα βασικά σενάρια στο δίλημμα του φυλακισμένου
Υπάρχουν τρία βασικά σενάρια στο δίλημμα του φυλακισμένου:
- Ο ένας φυλακισμένος προδίδει και ομολογεί, ενώ ο άλλος παραμένει σιωπηλός. Ο προδότης αφήνεται ελεύθερος, ενώ ο άλλος φυλακισμένος καταδικάζεται σε βαριά ποινή δέκα ετών.
- Και οι δύο παραμένουν σιωπηλοί. Σε αυτή την περίπτωση, ο καθένας καταδικάζεται σε μόλις έναν χρόνο φυλάκισης.
- Και οι δύο προδίδουν και ομολογούν. Τότε καταδικάζονται σε μια μέτρια ποινή πέντε ετών ο καθένας.
Το καλύτερο συλλογικό αποτέλεσμα είναι ξεκάθαρα η αμοιβαία συνεργασία. Ωστόσο, αν ο καθένας προσπαθήσει λογικά να ελαχιστοποιήσει τη δική του τιμωρία, η πιο «ασφαλής» επιλογή φαίνεται να είναι η προδοσία.
Έτσι αναδεικνύεται η σύγκρουση ανάμεσα στο ατομικό συμφέρον και τη συνεργασία, καθώς και ο λόγος που οι άνθρωποι συχνά αποτυγχάνουν να πετύχουν το καλύτερο κοινό αποτέλεσμα. Η αξία αυτού του διλήμματος βρίσκεται στο ότι βοηθά να αναλυθούν καταστάσεις όπου η εμπιστοσύνη και η συνεργασία είναι σημαντικές, αλλά δύσκολες στην πράξη.
Το δίλημμα του φυλακισμένου στην πραγματική ζωή
Παρόμοια σενάρια εμφανίζονται συχνά στην καθημερινότητα, σε μικροεπίπεδο (προσωπικές σχέσεις, νοικοκυριό, εργασία, επενδύσεις κλπ), αλλά και σε μακροεπίπεδο (λειτουργία κρατών, πολιτική, διεθνείς σχέσεις, περιβάλλον κλπ)
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κούρσα εξοπλισμών μεταξύ κρατών, όπου η αμοιβαία αποστρατικοποίηση θα ωφελούσε όλους, αλλά η έλλειψη εμπιστοσύνης οδηγεί τελικά στον εξοπλισμό. Το ίδιο ισχύει και για περιβαλλοντικά προβλήματα, όπως η υπεραλίευση, όπου το ατομικό κέρδος στο παρόν οδηγεί τελικά σε συλλογική ζημιά στο μέλλον.
Και αυτό είναι το βασικό πρόβλημα στην πράξη: Το ατομικό όφελος είναι άμεσο και χειροπιαστό, ενώ το συλλογικό όφελος είναι μακροπρόθεσμο και πιο αφηρημένο.
Παραλλαγές του διλήμματος
Το δίλημμα του φυλακισμένου αρχικά αποτυπώθηκε θεωρητικά ως «παιχνίδι ενός γύρου» και δύο παικτών. Στην πράξη όμως μπορεί να πρόκειται για ένα παίγνιο πολλαπλών γύρων και πολλών παικτών, για αυτό και αναπτύχθηκαν και άλλες εκδοχές, κατά τις οποίες λαμβάνονται αποφάσεις ξανά και ξανά.
Τέτοιες εκδοχές μπορούν να μοντελοποιήσουν πιο σύνθετες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Στην πραγματική ζωή, οικογένειες, ηγετικές ομάδες σε επιχειρήσεις, κοινοπραξίες ή χώρες εμπλέκονται σε επαναλαμβανόμενα «παιχνίδια», όπου η επικοινωνία μπορεί να γίνεται έμμεσα, μέσα από πράξεις και σήματα που ερμηνεύονται με συγκεκριμένο τρόπο.
Ποια είναι η καλύτερη στρατηγική;
Υπάρχουν πολλές στρατηγικές: μόνιμη προδοσία, μόνιμη συνεργασία και ενδιάμεσες επιλογές. Μία από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές στο επαναλαμβανόμενο δίλημμα του φυλακισμένου είναι η λεγόμενη «tit-for-tat».
Η στρατηγική αυτή έχει δύο απλούς κανόνες:
- Στον πρώτο γύρο, συνεργάσου.
- Σε κάθε επόμενο γύρο, κάνε ό,τι έκανε ο αντίπαλος στον προηγούμενο.
Η επιτυχία της οφείλεται στο ότι είναι συνεργατική, αλλά όχι αφελής. Αν κάποιος προδώσει, η προδοσία επιστρέφεται. Αν όμως επανέλθει στη συνεργασία, συγχωρείται. Στην πράξη, αυτή η λογική μπορεί να βοηθήσει ομάδες να οργανωθούν γύρω από έναν κοινό στόχο που ωφελεί όλους. Με τον χρόνο, γίνεται σαφές ότι η προδοσία αναγνωρίζεται και «τιμωρείται», ενώ η συνεργασία ανταμείβεται.
Συμπερασματικά…
Το δίλημμα του φυλακισμένου δεν είναι χωρίς αδυναμίες. Μία βασική κριτική είναι ότι απλοποιεί υπερβολικά την ανθρώπινη συμπεριφορά, καθώς οι περισσότερες πραγματικές αποφάσεις δεν περιορίζονται σε απλές, δυαδικές επιλογές. Επιπλέον, δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη τις μακροχρόνιες σχέσεις, όπου η εμπιστοσύνη και η φήμη παίζουν καθοριστικό ρόλο.
Παρόλα αυτά, σε έναν κόσμο όπου η εμπιστοσύνη και η φήμη αξιολογούνται συνεχώς, το δίλημμα του φυλακισμένου παραμένει ένα χρήσιμο εργαλείο. Μπορεί να αποκαλύψει πώς αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν τις στρατηγικές μας αποφάσεις και, τελικά, γιατί τόσο συχνά κάποιοι επιλέγουν την «προδοσία» αντί της «συνεργασίας».
