Η 29η Ιουνίου του 1850 αποτελεί έναν από τους πιο καθοριστικούς σταθμούς στην ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους και της εκκλησιαστικής του ταυτότητας. Ήταν η μέρα που το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, με Πατριάρχη τον Ανθιμο Δ’, προχώρησε στην επίσημη αναγνώριση του αυτοκέφαλου της Εκκλησίας της Ελλάδος, δηλαδή της ιδιότητας της εκκλησίας να διοικείται αυτόνομα, ανεξάρτητα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η ανακήρυξη της εκκλησιαστικής ανεξαρτησίας είχε προηγηθεί ήδη από το 1833, όταν η Αντιβασιλεία του Όθωνα αποφάσισε μονομερώς να αποκόψει την ελλαδική Εκκλησία από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το μέτρο θεωρήθηκε αναγκαίο από την πολιτική ηγεσία για την ενίσχυση της εθνικής κυριαρχίας και την απομάκρυνση των επιρροών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά για πολλούς Έλληνες κληρικούς και πιστούς φάνηκε ως αντικανονικό και βίαιο.
Η εκκλησιαστική αυτή «μονομέρεια» προκάλεσε μια μακρά διαμάχη: το Πατριαρχείο δεν αναγνώριζε τη νομιμότητα της απόφασης, με συνέπεια οι ιεράρχες της Ελλάδας να λειτουργούν σε μια ιδιότυπη κατάσταση «εκκλησιαστικού κενού», χωρίς κανονική επικύρωση των πράξεών τους. Το χάσμα αυτό επέτεινε τη δυσπιστία μεταξύ Κωνσταντινούπολης και Αθήνας, αλλά και την αγωνία των πιστών που δεν ήθελαν να θεωρούνται «σχισματικοί».
Η πολυπόθητη λύση δόθηκε τελικά με τον Πατριαρχικό και Συνοδικό Τόμο της 29ης Ιουνίου 1850, ένα επίσημο έγγραφο που επικύρωνε το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ελλάδος υπό σαφείς όρους. Ο Τόμος όριζε ότι το νέο αυτοκέφαλο σώμα θα διατηρεί πνευματική ενότητα με το Πατριαρχείο, θα μνημονεύει το όνομά του στις ιερές ακολουθίες και θα σέβεται τις ιερές παραδόσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έτσι, εξισορροπήθηκαν οι επιδιώξεις του νεαρού ελληνικού κράτους με το κύρος του Πατριαρχείου και αποκαταστάθηκε η εκκλησιαστική κανονικότητα.
Η επίσημη αναγνώριση του αυτοκέφαλου είχε τεράστια σημασία καθώς:
- Εδραίωσε την εκκλησιαστική αυτονομία του νέου ελληνικού έθνους.
- Διασφάλισε την ενότητα του λαού με το Πατριαρχείο, αποτρέποντας ένα μόνιμο σχίσμα.
- Ενίσχυσε τον ρόλο της Εκκλησίας ως θεσμού ταυτότητας και συνοχής σε μια περίοδο που η Ελλάδα έβρισκε ακόμη τα βήματά της.
