Μία εσκεμμένη «επακούμβιση» μεταξύ σοβιετικών και αμερικανικών πολεμικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα το 1988 έμεινε στην Ιστορία ως μία από τις πιο επικίνδυνες στιγμές του Ψυχρού Πολέμου, σίγουρα πάντως η τελευταία, μέχρι σήμερα.
Το λεγόμενο «bumping incident» του 1988 θεωρείται μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια ναυτικής αντιπαράθεσης ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις.
Το περιστατικό σημειώθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 1988, κοντά στις -τότε- σοβιετικές ακτές της Κριμαίας. Δύο αμερικανικά πολεμικά πλοία, το καταδρομικό USS Yorktown (CG-48) και το αντιτορπιλικό USS Caron (DD-970), πραγματοποίησαν διέλευση σε περιοχή που η Σοβιετική Ένωση θεωρούσε χωρικά της ύδατα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστήριζαν ότι η παρουσία των πλοίων ήταν απολύτως νόμιμη βάσει του Διεθνούς Δικαίου και συγκεκριμένα του δικαιώματος της «αβλαβούς διέλευσης».
Η Μόσχα είχε διαφορετική άποψη. Οι σοβιετικές αρχές θεωρούσαν ότι τα ξένα πολεμικά πλοία δεν μπορούσαν να κινούνται στην περιοχή χωρίς προηγούμενη άδεια. Έτσι, αποφασίστηκε μια δυναμική απάντηση που έμεινε στην ιστορία.
Εσκεμμένες συγκρούσεις
Σοβιετικά πλοία πλησίασαν τα αμερικανικά σε πολύ μικρή απόσταση και προχώρησαν σε εσκεμμένες συγκρούσεις χαμηλής έντασης. Η φρεγάτα Bezzavetnyy ακούμπησε και έσπρωξε το USS Yorktown, ενώ το περιπολικό SKR-6 έκανε το ίδιο στο USS Caron. Οι εικόνες από το περιστατικό έκαναν τον γύρο του κόσμου, καθώς επρόκειτο για μία από τις σπάνιες φορές που πολεμικά πλοία δύο πυρηνικών υπερδυνάμεων συγκρούονταν κυριολεκτικά μεταξύ τους.
Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, δεν υπήρξαν τραυματισμοί. Καταγράφηκαν μόνο περιορισμένες υλικές ζημιές στα πλοία. Ωστόσο, το πολιτικό και στρατιωτικό μήνυμα ήταν πολύ πιο σημαντικό από τις ίδιες τις ζημιές.
Οι επιχειρήσεις «Freedom of Navigation»
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η αποστολή αυτή αποτελούσε μέρος των λεγόμενων επιχειρήσεων «Freedom of Navigation», γνωστών και ως FONOPs. Μέσα από αυτές τις αποστολές, η Ουάσιγκτον επιχειρούσε να αμφισβητήσει θαλάσσιες διεκδικήσεις κρατών που θεωρούσε υπερβολικές ή αντίθετες με το διεθνές δίκαιο. Οι Αμερικανοί ήθελαν να δείξουν ότι δεν αναγνώριζαν τους σοβιετικούς περιορισμούς στη Μαύρη Θάλασσα.
Γιατί η Μαύρη Θάλασσα ήταν τόσο σημαντική
Από την άλλη πλευρά, η Σοβιετική Ένωση δεν ήθελε να εμφανιστεί αδύναμη σε μια τόσο ευαίσθητη περιοχή. Η Μαύρη Θάλασσα αποτελούσε κρίσιμο στρατηγικό σημείο για τη Μόσχα, καθώς εκεί βρισκόταν σημαντικό μέρος του σοβιετικού στόλου. Επιπλέον, η Κριμαία είχε ιδιαίτερη στρατιωτική σημασία ήδη από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι Σοβιετικοί επέλεξαν να απαντήσουν χωρίς χρήση πυρών, ώστε να αποφευχθεί μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Η μέθοδος του «bumping», δηλαδή της ελεγχόμενης πρόσκρουσης, θεωρήθηκε ένας τρόπος απομάκρυνσης των αμερικανικών πλοίων χωρίς να ξεκινήσει στρατιωτική σύγκρουση.
Το επεισόδιο είχε μεγάλη διεθνή προβολή, επειδή συνέβη σε μια περίοδο που ο Ψυχρός Πόλεμος έδειχνε να πλησιάζει προς το τέλος του. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ βρισκόταν στην εξουσία και οι σχέσεις Ανατολής και Δύσης είχαν αρχίσει να βελτιώνονται. Παρ’ όλα αυτά, το περιστατικό απέδειξε ότι οι στρατιωτικές εντάσεις δεν είχαν εξαφανιστεί.
Πολλοί αναλυτές της εποχής τόνισαν ότι η κατάσταση θα μπορούσε εύκολα να ξεφύγει. Ένα λάθος στους χειρισμούς, μια πιο δυνατή σύγκρουση ή μια παρεξήγηση θα μπορούσαν να οδηγήσουν ακόμη και σε ανταλλαγή πυρών. Αυτός ήταν και ο βασικός φόβος κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου: ότι ένα τοπικό επεισόδιο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μεγάλη κρίση ανάμεσα σε δύο πυρηνικές δυνάμεις.
Η διαφωνία για το διεθνές δίκαιο
Το περιστατικό της Μαύρης Θάλασσας είχε και νομική διάσταση. Οι δύο πλευρές διαφωνούσαν σχετικά με την ερμηνεία του διεθνούς δικαίου της θάλασσας. Οι ΗΠΑ υποστήριζαν ότι τα πολεμικά πλοία έχουν δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης μέσα από χωρικά ύδατα άλλων κρατών, αρκεί να μην προχωρούν σε επιθετικές ενέργειες. Η Σοβιετική Ένωση θεωρούσε ότι απαιτείται προηγούμενη ενημέρωση ή άδεια.
Η αντιπαράθεση αυτή οδήγησε τελικά σε διπλωματικές συζητήσεις.
Το 1989, ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση κατέληξαν σε συμφωνία σχετικά με τους κανόνες διέλευσης πολεμικών πλοίων, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο νέων παρόμοιων επεισοδίων.
Η σημασία του περιστατικού σήμερα
Σήμερα, το «bumping incident» θεωρείται σημείο αναφοράς στις ναυτικές αντιπαραθέσεις μεγάλων δυνάμεων. Πολλοί το συγκρίνουν με σύγχρονες εντάσεις ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα στη Νότια Σινική Θάλασσα, όπου αμερικανικά πλοία συνεχίζουν να πραγματοποιούν επιχειρήσεις ελευθερίας ναυσιπλοΐας.
Το περιστατικό του 1988 δείχνει επίσης πόσο σημαντικός είναι ο έλεγχος σε περιόδους κρίσης. Παρά τη μεγάλη ένταση, καμία από τις δύο πλευρές δεν θέλησε να περάσει το όριο που θα οδηγούσε σε πραγματική σύγκρουση.
Οι κινήσεις ήταν επιθετικές αλλά υπολογισμένες, κάτι που δεν βλέπουμε σήμερα στον Περσικό Κόλπο.
Ακόμη και σήμερα, τα βίντεο και οι φωτογραφίες από εκείνη τη μέρα προκαλούν εντύπωση. Πολεμικά πλοία να ακουμπούν το ένα το άλλο σε μια περίοδο όπου ο κόσμος ζούσε υπό τον φόβο ενός πυρηνικού πολέμου είναι εικόνες που αποτυπώνουν με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το κλίμα του Ψυχρού Πολέμου.
Για τους ιστορικούς και τους ειδικούς στις διεθνείς σχέσεις, το «bumping incident» αποτελεί ένα παράδειγμα του πώς οι μεγάλες δυνάμεις επιχειρούν να επιβάλουν τις θέσεις τους χωρίς να οδηγηθούν απαραίτητα σε ανοιχτή σύγκρουση.
