Νέα δεδομένα στις θαλάσσιες διεκδικήσεις της Τουρκίας επιχειρεί να δημιουργήσει η Άγκυρα, με φόντο τις ήδη ευαίσθητες ισορροπίες σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.
Σύμφωνα με πληροφορίες που επικαλείται το Bloomberg, το κυβερνών AKP του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επεξεργάζεται νομοθετική πρωτοβουλία που θα δίνει στον Τούρκο πρόεδρο τη δυνατότητα να ανακηρύσσει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη έως 200 ναυτικά μίλια, δηλαδή περίπου 370 χιλιόμετρα, από τις τουρκικές ακτές.
Το σχέδιο, εφόσον προχωρήσει, αναμένεται να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις από την Ελλάδα και την Κύπρο, καθώς αφορά περιοχές όπου υπάρχουν αλληλοεπικαλυπτόμενες αξιώσεις και διαχρονικές διαφωνίες για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Τι προβλέπει το τουρκικό σχέδιο
Η υπό κατάρτιση νομοθεσία φέρεται να εξουσιοδοτεί τον Ερντογάν να προβάλλει τουρκικά δικαιώματα σε μια σειρά από κρίσιμες δραστηριότητες στη θάλασσα.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η αλιεία, η εξόρυξη, οι γεωτρήσεις, αλλά και η δημιουργία θαλάσσιων πάρκων. Το ιδιαίτερα κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι προβλέψεις αυτές θα μπορούσαν, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, να αφορούν και αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η κίνηση της Άγκυρας ερμηνεύεται ως προσπάθεια να δοθεί θεσμική βάση στις τουρκικές αξιώσεις και να σταλεί μήνυμα ότι η Τουρκία δεν αποδέχεται να μείνει εκτός των ενεργειακών και γεωπολιτικών εξελίξεων στην περιοχή.
Απάντηση σε Ελλάδα και Κύπρο
Η πρωτοβουλία συνδέεται άμεσα με τις διεκδικήσεις της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας στις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου, όπου τα πιθανά κοιτάσματα φυσικού αερίου έχουν ενισχύσει τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό.
Η Τουρκία θεωρεί ότι οι ελληνικές και κυπριακές θέσεις περιορίζουν υπέρμετρα τη δική της θαλάσσια δικαιοδοσία. Για τον λόγο αυτό, επιχειρεί να ενισχύσει το νομικό και πολιτικό της οπλοστάσιο, ώστε να μπορεί να παρεμβαίνει πιο ενεργά σε ζητήματα έρευνας, εκμετάλλευσης πόρων και θαλάσσιας προστασίας.
Στην πράξη, το σχέδιο εντάσσεται στη συνολικότερη στρατηγική της Άγκυρας για την προβολή ισχύος σε μια περιοχή όπου διασταυρώνονται ενεργειακά συμφέροντα, εθνικές διεκδικήσεις και διεθνείς πιέσεις.
Το «παράδοξο» με την UNCLOS
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι η Τουρκία εμφανίζεται να αξιοποιεί το όριο των 200 ναυτικών μιλίων, το οποίο προβλέπεται από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, γνωστή ως UNCLOS.
Η Σύμβαση επιτρέπει στα παράκτια κράτη να θεσπίζουν ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια. Ωστόσο, όταν υπάρχουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις, η οριοθέτηση πρέπει να γίνεται μέσω διμερών συμφωνιών ή διεθνούς διευθέτησης.
Το παράδοξο είναι ότι η Τουρκία δεν έχει επικυρώσει την UNCLOS, την οποία επικαλείται συχνά επιλεκτικά σε όσα σημεία θεωρεί ότι εξυπηρετούν τις θέσεις της.
Τι διεκδικεί η Άγκυρα στο Αιγαίο
Στο Αιγαίο, η βασική τουρκική θέση είναι ότι τα ελληνικά νησιά, ακόμη και όσα βρίσκονται κοντά στις τουρκικές ακτές, δεν μπορούν να καθορίζουν πλήρως τις θαλάσσιες ζώνες.
Η Άγκυρα απορρίπτει την ελληνική θέση ότι τα νησιά έχουν πλήρη δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι η οριοθέτηση πρέπει να βασίζεται κυρίως στην ηπειρωτική ακτογραμμή.
Αυτή η διαφωνία βρίσκεται στον πυρήνα των ελληνοτουρκικών διαφορών και καθιστά κάθε μονομερή κίνηση ιδιαίτερα ευαίσθητη, καθώς μπορεί να επηρεάσει άμεσα το καθεστώς θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο.
Οι αξιώσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και η Κύπρος
Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία αμφισβητεί τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες της Κυπριακής Δημοκρατίας και υποστηρίζει ότι νησιωτικά κράτη, όπως η Κύπρος, δεν δικαιούνται εκτεταμένες θαλάσσιες ζώνες πέραν των χωρικών τους υδάτων.
Η Άγκυρα προβάλλει επίσης τις αξιώσεις του ψευδοκράτους στα κατεχόμενα, το οποίο αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία, για συμμετοχή σε πιθανούς ενεργειακούς πόρους ανοιχτά των κυπριακών ακτών.
Το Κυπριακό παραμένει κομβικό στοιχείο της εξίσωσης. Το νησί είναι ουσιαστικά διαιρεμένο από το 1974, μετά την τουρκική στρατιωτική επέμβαση που ακολούθησε το πραξικόπημα της χούντας των Αθηνών με στόχο την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Η Αθήνα και η Λευκωσία μιλούν για εισβολή και κατοχή, ενώ η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η επέμβαση έγινε για την προστασία των Τουρκοκυπρίων.
Η στάση ΗΠΑ και Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η Ουάσιγκτον έχει καλέσει επανειλημμένα Ελλάδα και Τουρκία να διατηρήσουν ανοιχτούς διαύλους διαλόγου, ιδιαίτερα σε ζητήματα που σχετίζονται με την έρευνα και εκμετάλλευση πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει στο παρελθόν απειλήσει την Τουρκία με κυρώσεις για γεωτρητικές δραστηριότητες σε αμφισβητούμενες θαλάσσιες περιοχές, ύστερα από πιέσεις της Ελλάδας και της Κύπρου.
Η νέα τουρκική πρωτοβουλία, εφόσον επιβεβαιωθεί, αναμένεται να παρακολουθηθεί στενά τόσο από τις Βρυξέλλες όσο και από την Ουάσιγκτον, καθώς θα μπορούσε να επηρεάσει τη σταθερότητα σε μια περιοχή με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία.
Κίνδυνος νέας έντασης
Το σχέδιο Ερντογάν για ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια εντάσσεται σε μια ευρύτερη τουρκική στρατηγική που επιδιώκει να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της Άγκυρας σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο.
Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η πιθανή θεσμοθέτηση τέτοιων αρμοδιοτήτων θα μπορούσε να ανοίξει νέο κύκλο έντασης, ιδιαίτερα εάν συνοδευτεί από πρακτικές κινήσεις σε αμφισβητούμενες περιοχές.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η Άγκυρα θα περιοριστεί σε ένα εσωτερικό νομικό εργαλείο πίεσης ή αν θα επιχειρήσει να το αξιοποιήσει επιχειρησιακά στο πεδίο. Σε κάθε περίπτωση, η κίνηση στέλνει σαφές μήνυμα ότι η Τουρκία θέλει να εμφανιστεί ως βασικός παίκτης στις θαλάσσιες και ενεργειακές εξελίξεις της περιοχής.
