«Χωρίς σκοινιά. Χωρίς φόβο. Ο θρύλος του free solo Άλεξ Χονολντ αναρριχάται σε ζωντανή μετάδοση σε έναν από τους υψηλότερους ουρανοξύστες του κόσμου στην Ταϊπέι της Ταϊβάν». Αυτή είναι η παρουσίαση του «Skyscraper Live» του Netflix, που αυτή τη στιγμή βρίσκεται μεταξύ των δημοφιλέστερων προγραμμάτων στην πλατφόρμα.
Οι ψυχοπαθολογικοί λόγοι που οδηγούν ορισμένους ανθρώπους σε τόσο επικίνδυνες ενέργειες, ρισκάροντας τη ζωή τους για το θέαμα και τη συγκίνηση είναι γνωστοί και καλά μελετημένοι. Το ερώτημα εδώ δεν είναι γιατί κάποιοι ρισκάρουν τα πάντα. Αλλά γιατί είναι τόσοι πολλοί αυτοί που έλκονται ακαταμάχητα από το να τους παρακολουθούν να το κάνουν;
Ο τρόμος και η βία πλημμυρίζουν τις οθόνες, ενώ η μακάβρια περιέργεια ως θέαμα βρίσκεται σε εκρηκτική άνοδο τα τελευταία χρόνια. Είναι ενδεικτικό πως το 2024, 15 από τα 20 κορυφαία ντοκιμαντέρ στο Netflix αφορούσαν αληθινά εγκλήματα, σε σύγκριση με μόλις έξι τίτλους το 2020.
Όμως αυτή η έλξη προς απειλές για τη ζωή είναι βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη ψυχή και δεν αποτελεί νέο φαινόμενο. Η μακρά, σκοτεινή ιστορία των δημόσιων απαγχονισμών και τα πολυάριθμα αμφιθέατρα της αρχαίας Ρώμης, που κάποτε γέμιζαν από πλήθη για να παρακολουθήσουν εγκληματίες και Χριστιανούς να κατασπαράσσονται ζωντανοί από άγρια ζώα, δείχνουν πώς οι άνθρωποι έλκονται από θανατηφόρα γεγονότα σαν τις πεταλούδες από το φως.
Ο R. Douglas Fields, νευροεπιστήμονας από το Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, στο Κόλετζ Παρκ, και συγγραφέας του βιβλίου «Electric Brain», σε άρθρο του στο Psychology Today, εξηγεί «γιατί νιώθουμε την ανάγκη να βλέπουμε κάποιον να ρισκάρει τον θάνατο ή να σκοτώνεται;».
Η ψυχολογία της μακάβριας περιέργειας
Μαθαίνουμε τον κίνδυνο από απόσταση;
Όπως επισημαίνει, ορισμένοι ειδικοί προτείνουν ότι, παρατηρώντας ένα γεγονός ζωής ή θανάτου με ασφάλεια, μπορούμε να μάθουμε πώς να αποφεύγουμε ή να ξεπερνάμε τον κίνδυνο. Αυτό ίσως στέκει το γεγονός πως κάποιος «χαζεύει» ένα τροχαίο, αλλά το τεράστιο κοινό που παρακολούθησε σε live stream τον Honnold να ρισκάρει τη ζωή του ανεβαίνοντας έναν ουρανοξύστη, κόλλησε στην οθόνη για να μάθει πώς να μην πέσει από την πλευρά ενός κτιρίου; Προφανώς, αυτή η εξήγηση δεν επαρκεί.
Η δημοτικότητα των ταινιών τρόμου και των αστυνομικών μυστηρίων προσφέρει πιο πειστική εικόνα για την ψυχολογία της μακάβριας περιέργειας. Οι άνθρωποι δεν καταβροχθίζουν τις ταινίες του James Bond επειδή φιλοδοξούν να γίνουν μυστικοί πράκτορες. Όπως ξέρει κάθε συγγραφέας, η πλοκή κινείται από τα διακυβεύματα που αντιμετωπίζει ένας χαρακτήρας, και δεν υπάρχει υψηλότερο διακύβευμα από κάποιον που βρίσκεται αντιμέτωπος με επικείμενο θάνατο.
Η διέγερση και η καινοτομία τραβούν έντονα την προσοχή, αλλά και αυτό απλώς μεταθέτει το ερώτημα. Δεν εξηγεί γιατί μας έλκει τόσο το θανατηφόρο δράμα.
Γιατί ο θάνατος είναι το απόλυτο διακύβευμα
Άλλοι ειδικοί εξηγούν τη μακάβρια περιέργεια σημειώνοντας ότι τα καινούργια ή διεγερτικά ερεθίσματα έχουν εξελικτική σημασία. Με εξελικτικούς όρους, οι άνθρωποι επιβίωσαν συλλέγοντας και κυνηγώντας, και ο εντοπισμός ενός φυτού ή ενός πιθανού θηράματος προκαλεί διέγερση. Όμως το φυτό μπορεί να είναι βρώσιμο ή δηλητηριώδες, όπως και ένα ζώο στους θάμνους μπορεί να είναι θήραμα ή θηρευτής. Η ανάγκη για μια στιγμιαία απόφαση σχετικά με το ένα θα προσεγγίσεις το ζώο πίσω από τους θάμνους, αν τελικά αυτή η αναζήτηση θα είναι ωφέλιμη ή επικίνδυνη, συνδέει την καινοτομία με τη διέγερση.
Η ανίχνευση απειλής είναι κρίσιμη για την επιβίωση, γι’ αυτό και ένα εκτεταμένο νευρωνικό δίκτυο είναι αφιερωμένο σε αυτήν. Το δίκτυο αυτό εκτείνεται σε ολόκληρο τον εγκέφαλο, ενεργοποιώντας όλες τις αισθήσεις, ισχυρές συναισθηματικές αντιδράσεις και ανώτερες γνωστικές διεργασίες, ώστε να υπαγορεύει άμεσα τη συμπεριφορά μας: να προσεγγίσουμε ή να αποφύγουμε την απειλή. Αυτή η έντονη συναισθηματική διέγερση, που κάνει την καρδιά να χτυπά γρήγορα και τις παλάμες να ιδρώνουν, είναι βασικός λόγος που οι θεατές έλκονταν από το live stream του Netflix με τον Honnold να ρισκάρει τη ζωή του ανεβαίνοντας έναν ουρανοξύστη.
Η περιέργεια ως μηχανισμός επιβίωσης
Μια πρόσφατη εργασία στο περιοδικό Psychological Review προτείνει έναν ακόμη πιθανό λόγο για τη μακάβρια περιέργεια, μια ελαφρώς διαφορετική εκδοχή της εξήγησης της ανίχνευσης απειλής. Και αυτή η θεωρία υιοθετεί εξελικτική οπτική.
Οι άνθρωποι απωθούνται από τη βία, και η απειλή ενεργοποιεί την αντίδραση μάχης ή φυγής, όμως η συμπεριφορά που προκαλεί η μακάβρια περιέργεια είναι να κινούμαστε προς την κατάσταση. Η εργασία προτείνει ότι αυτή η έλξη προς δυνητικά θανατηφόρες καταστάσεις καθοδηγείται από την ανάγκη να αποκτήσουμε περισσότερες πληροφορίες, ώστε να αποφασίσουμε για την ισορροπία ανάμεσα στην απειλή και την ανταμοιβή που προσφέρει.
Ο προϊστορικός άνθρωπος που τρέχει προς έναν μαστόδοντα για να τον καταβάλει με ένα αιχμηρό κοντάρι πρέπει να πάρει γρήγορα αυτή την απόφαση για να επιβιώσει. Η προσέγγιση της απειλής είναι απαραίτητη για να λυθεί η αμφισημία. Αυτή η ιδέα συνδέεται με την ανθρώπινη ψυχολογία της περιέργειας γενικότερα.
Η μακάβρια περιέργεια ως προϊόν
Αυτές οι εξηγήσεις μας βοηθούν να κατανοήσουμε τους λόγους της μακάβριας περιέργειας. Δεν πρόκειται για σκοτεινή παρέκκλιση, αλλά ένα κομμάτι – ένας μηχανισμός – της ανθρώπινης φύσης. Όταν όμως αυτή η περιέργεια μετατρέπεται σε προϊόν, και ο πραγματικός κίνδυνος γίνεται θέαμα σε ζωντανή μετάδοση, τα όρια θολώνουν και το ζήτημα παίρνει άλλες διαστάσεις.
Ποιος ωφελείται όταν ο φόβος, η αδρεναλίνη και η πιθανότητα απώλειας ζωής μετατρέπονται σε ψυχαγωγία. Σε μια εποχή όπου όλα μπορούν να μεταδοθούν live, ίσως ήρθε η στιγμή να αναρωτηθούμε όχι μόνο τι μας ελκύει, αλλά και τι είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχτούμε ως θεατές.
