Η ανοσοθεραπεία έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο καρκίνος, ενεργοποιώντας τη φυσική άμυνα του οργανισμού ώστε να εξουδετερώνει τα καρκινικά κύτταρα.
Ωστόσο, σε ένα σημαντικό ποσοστό ασθενών δεν αποδίδει τα αναμενόμενα αποτελέσματα ή συνοδεύεται από σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως η εμφάνιση αυτοάνοσων νοσημάτων. Σε αυτή τη διπλή πρόκληση –την καταπολέμηση του καρκίνου και την αποφυγή αυτοανοσίας– επικεντρώνεται η πρωτοποριακή έρευνα της Θέμις Αλισσάφη, επίκουρης καθηγήτριας στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και ερευνήτριας στο Ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ), η οποία εξασφάλισε για δεύτερη φορά χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC).
Στο επίκεντρο της ερευνητικής της δουλειάς βρίσκονται τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα, βασικοί «ρυθμιστές» του ανοσοποιητικού συστήματος, τα οποία όμως αποτελούν και σοβαρό εμπόδιο στην αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας. Η σημασία τους είναι τέτοια, ώστε η κατανόηση της λειτουργίας τους από Αμερικανούς και Ιάπωνες επιστήμονες οδήγησε στην απονομή του βραβείου Νόμπελ Ιατρικής 2025.
Τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη διατήρηση της ισορροπίας του ανοσοποιητικού συστήματος, προστατεύοντας τον οργανισμό από επικίνδυνες ανοσολογικές αντιδράσεις. Την ίδια στιγμή, τα καρκινικά κύτταρα εκμεταλλεύονται την κατασταλτική τους δράση, διαφεύγοντας της ανοσολογικής επιτήρησης και πολλαπλασιαζόμενα ανεξέλεγκτα.
Στο καινοτόμο ερευνητικό πρόγραμμα RegSign, το οποίο έλαβε χρηματοδότηση «Starting Grant» από το ERC το 2020 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, η ερευνητική ομάδα της κ. Αλισσάφη μελετά σε βάθος τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα σε ασθενείς με καρκίνο. Μέσω προηγμένων τεχνολογιών αναλύεται η μοριακή τους «υπογραφή», με στόχο την ανάπτυξη βιοδεικτών που θα προβλέπουν την απόκριση στην ανοσοθεραπεία, αλλά και τον εντοπισμό νέων θεραπευτικών στόχων που θα ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα χωρίς να πυροδοτούν αυτοάνοσα νοσήματα.
Στο πλαίσιο του έργου, η ομάδα πέτυχε μια σημαντική ανακάλυψη, εντοπίζοντας έναν απροσδόκητο μεταβολικό μηχανισμό. Η θεραπευτική στόχευση του μηχανισμού αυτού περιορίζει την ανοσοκατασταλτική δράση των ρυθμιστικών Τ-κυττάρων αποκλειστικά στο μικροπεριβάλλον του όγκου, διατηρώντας παράλληλα τη φυσιολογική τους λειτουργία στην περιφέρεια και αποτρέποντας αυτοάνοσες τοξικότητες.
Νανοσωματίδια στη μάχη κατά του καρκίνου
Η νέα χρηματοδότηση της κ. Αλισσάφη μέσω του ERC «Proof of Concept» σηματοδοτεί το επόμενο βήμα προς την αξιοποίηση αυτού του ευρήματος. Στο νέο έργο MetaReg, η ομάδα της θα αναπτύξει θεραπευτική προσέγγιση με τη χρήση νανοσωματιδίων, τα οποία θα στοχεύουν τα ρυθμιστικά Τ-κύτταρα, μεταβάλλοντας τον μηχανισμό δράσης τους ώστε να στρέφονται αποκλειστικά κατά του όγκου χωρίς να προκαλούν αυτοάνοσες αντιδράσεις.
Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα της μεθόδου θα δοκιμαστούν σε μοντέλα ανθρωποποιημένων ποντικών, ενώ επόμενος στόχος –εφόσον εξασφαλιστεί πρόσθετη χρηματοδότηση– είναι η διεξαγωγή προκλινικών μελετών και σε ανθρώπους.
Η κ. Αλισσάφη συγκαταλέγεται στους 300 ερευνητές από 23 κράτη-μέλη της ΕΕ και διασυνδεδεμένες χώρες που έλαβαν το 2025 επιχορήγηση «Proof of Concept» από το ERC. Μεταξύ των Ελλήνων που χρηματοδοτήθηκαν περιλαμβάνονται επίσης οι Γιώργος Κόλλιας, Μιχάλης Βασιλείου, καθώς και οι ελληνικής καταγωγής Ιωάννης Κρικίδης, Σπυρίδων Χατζηβασιλειάδης και Δημήτρης Παυλόπουλος.
Πρέσβειρα του ERC στην Ελλάδα
Με σπουδές στη Χημεία και την Ιατρική στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και μεταδιδακτορική εξειδίκευση στην Ανοσολογία στο Πανεπιστήμιο της Γάνδης και στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, η Θέμις Αλισσάφη έχει αφιερώσει την ερευνητική της πορεία στη μελέτη της σχέσης καρκίνου και αυτοανοσίας.
Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, «Και οι δύο ασθένειες συνδέονται με το ανοσοποιητικό σύστημα…», επισημαίνοντας ότι η δυσλειτουργία ή η υπερλειτουργία του μπορεί να οδηγήσει αντίστοιχα σε αυτοανοσία ή καρκίνο.
Από την άνοιξη του 2025, η κ. Αλισσάφη έχει αναλάβει και τον ρόλο της πρέσβειρας του ERC στην Ελλάδα, έναν νέο θεσμό που στοχεύει στη γεφύρωση της επιστημονικής έρευνας με την κοινωνία και στη μεταφορά των προβλημάτων των ερευνητών προς το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Όπως τονίζει, η βασική έρευνα παραμένει υποχρηματοδοτημένη, παρά το γεγονός ότι αποτελεί το θεμέλιο κάθε καινοτομίας: «Χωρίς τη βασική έρευνα καμία από τις ανακαλύψεις δεν θα μπορούσαν να είχαν γίνει».
