Σαν σήμερα, στις 30 Μαρτίου 1952, ο Νίκος Μπελογιάννης εκτελέστηκε στο Γουδή μαζί με τους Δημήτρη Μπάτση, Ηλία Αργυριάδη και Νίκο Καλούμενο, ύστερα από μια υπόθεση που είχε ήδη συγκλονίσει την Ελλάδα και είχε προκαλέσει διεθνές κύμα συμπαράστασης. Η εκτέλεση έγινε χαράματα, ημέρα Κυριακή, γεγονός που έδωσε ακόμη βαρύτερο συμβολισμό σε μια από τις πιο σκοτεινές και φορτισμένες στιγμές της μετεμφυλιακής περιόδου.
Η πορεία προς το εκτελεστικό απόσπασμα είχε αρχίσει μήνες νωρίτερα. Το 1951 ο Μπελογιάννης καταδικάστηκε σε θάνατο από έκτακτο στρατοδικείο με βάση τον ΑΝ 509, μέσα στο ασφυκτικό κλίμα του μετεμφυλιακού αντικομμουνισμού. Η πρώτη αυτή απόφαση δεν εκτελέστηκε τότε, καθώς οι αντιδράσεις υπήρξαν έντονες. Όμως η υπόθεση πήρε νέα τροπή, όταν οι αρχές συνέδεσαν τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ με ασυρμάτους και κατηγορία κατασκοπείας. Ακολούθησε δεύτερη δίκη, ακόμη πιο δραματική, που οδήγησε στην οριστική καταδίκη του ίδιου και των συντρόφων του.
Σε εκείνη τη δίκη γεννήθηκε και η ιστορική μορφή του «ανθρώπου με το γαρύφαλλο». Η φωτογραφία του Μπελογιάννη με το λουλούδι στο χέρι ξεπέρασε τα ελληνικά σύνορα και μετατράπηκε σε διεθνές σύμβολο αξιοπρέπειας, ψυχραιμίας και ιδεολογικής αφοσίωσης. Η εικόνα αυτή ενέπνευσε τον Πάμπλο Πικάσο, ενώ η υπόθεσή του κινητοποίησε προσωπικότητες όπως ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, ο Πωλ Ελυάρ, ο Τσάρλι Τσάπλιν και ο Ναζίμ Χικμέτ. Μέσα σε λίγες ημέρες, η ελληνική κυβέρνηση δέχθηκε μαζικές εκκλήσεις για απονομή χάριτος, χωρίς όμως αποτέλεσμα.
Ο ίδιος ο Μπελογιάννης είχε ήδη περάσει στην ιστορία και μέσα από την απολογία του. Όπως εύστοχα έχεις γράψει, δεν παρουσιάστηκε ως ένας κατηγορούμενος που ζητούσε επιείκεια, αλλά ως ένας πολιτικός άνθρωπος που υπερασπιζόταν δημόσια τις ιδέες του. Η φράση του ότι προτίμησε να πεθάνει «παραμένοντας πιστός» στις πεποιθήσεις του συμπύκνωσε τη στάση με την οποία έμεινε στη συλλογική μνήμη: όχι ως απλό πρόσωπο μιας δίκης, αλλά ως μορφή που ταυτίστηκε με την ήττα, την πίστη και την αντοχή της Ελληνικής Αριστεράς.
Ιδιαίτερα ανατριχιαστική έμεινε η τελευταία ώρα. Στις 30 Μαρτίου, Κυριακή τα ξημερώματα και παρότι δεν γίνονταν ποτέ εκτελέσεις τις Κυριακές, το κρατητήριο φωτίζεται κι ένας φύλακας ανοίγει την πόρτα. Ο Μπελογιάννης κατάλαβε και τον ρωτά:
– «Πάμε για καθαρό αέρα;»
– «Ναι Νίκο, πάτε για εκτέλεση.»
Και όταν άκουσε την απάντηση, βάδισε προς την εκτέλεση με τη νηφαλιότητα που είχε δείξει σε όλη τη διάρκεια της δοκιμασίας του. Η επίσημη ανακοίνωση του κράτους ήταν ψυχρή και τυπική. Η ιστορική μνήμη, όμως, κράτησε το ακριβώς αντίθετο: τη συγκίνηση, τη σύγκρουση και το τραύμα που άφησε πίσω της εκείνη η απόφαση.
Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο
1282: Ξεσπά ο Σικελικός Εσπερινός, η μεγάλη εξέγερση των κατοίκων της Σικελίας εναντίον της γαλλικής κυριαρχίας του Καρόλου Ανδεγαυού. Η αφορμή δόθηκε στο Παλέρμο, την ώρα του εσπερινού, και η εξέγερση εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλο το νησί, με μαζικές επιθέσεις κατά των Γάλλων. Το γεγονός άλλαξε τις ισορροπίες στη Μεσόγειο και έμεινε ως μία από τις πιο γνωστές λαϊκές εξεγέρσεις του Μεσαίωνα.
1822: Αρχίζει η Σφαγή της Χίου, μία από τις πιο τραγικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης. Οθωμανικά στρατεύματα κατέστειλαν βίαια την εξέγερση στο νησί, με δεκάδες χιλιάδες νεκρούς, αιχμαλώτους και εκτοπισμένους, ενώ μεγάλο μέρος του πληθυσμού εξανδραποδίστηκε. Η καταστροφή συγκλόνισε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, τροφοδότησε το φιλελληνικό ρεύμα και αποτυπώθηκε εμβληματικά και στην τέχνη, με έργα όπως ο πίνακας του Ντελακρουά.
1841: Ιδρύεται η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, το πρώτο μεγάλο τραπεζικό ίδρυμα του νεότερου ελληνικού κράτους. Πρώτος διοικητής της αναλαμβάνει ο Γεώργιος Σταύρου, σε μια περίοδο που το ελληνικό κράτος προσπαθεί να οργανώσει τη δημοσιονομική και πιστωτική του λειτουργία. Η ίδρυσή της συνδέθηκε άμεσα με τη διαμόρφωση της οικονομικής ζωής της χώρας τον 19ο αιώνα.
1863: Ο Δανός πρίγκιπας Γουλιέλμος εκλέγεται βασιλιάς των Ελλήνων και λαμβάνει το όνομα Γεώργιος Α’. Η επιλογή του έγινε μετά την έξωση του Όθωνα και σηματοδότησε την έναρξη νέας δυναστείας στο ελληνικό κράτος. Η βασιλεία του θα συνδεθεί με μια μακρά περίοδο πολιτικής ζωής και με σημαντικές εδαφικές μεταβολές υπέρ της Ελλάδας.
1867: Η Ρωσική Αυτοκρατορία συμφωνεί να πουλήσει την Αλάσκα στις Ηνωμένες Πολιτείες έναντι 7,2 εκατομμυρίων δολαρίων. Η αγορά, που προωθήθηκε από τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Ουίλιαμ Σιούαρντ, αντιμετωπίστηκε αρχικά με ειρωνεία από μέρος του Τύπου και της κοινής γνώμης ως ακριβή και αχρείαστη κτήση. Αργότερα, όμως, η στρατηγική και οικονομική σημασία της περιοχής αποδείχθηκε πολύ μεγάλη.
1870: Στο Πικέρμι απάγονται Βρετανοί περιηγητές και ένας Ιταλός διπλωμάτης από τη συμμορία των αδελφών Αρβανιτάκη, σε υπόθεση που θα οδηγήσει λίγες ημέρες αργότερα στη γνωστή Σφαγή στο Δήλεσι. Η ομηρία και η αιματηρή κατάληξή της προκάλεσαν σοβαρό διεθνές σκάνδαλο και εξέθεσαν την εικόνα της Ελλάδας στο εξωτερικό. Το επεισόδιο έμεινε ως μία από τις πιο σκοτεινές υποθέσεις ληστοκρατίας του 19ου αιώνα.
1952: Εκτελείται στο Γουδή ο Νίκος Μπελογιάννης μαζί με τους Δημήτρη Μπάτση, Ηλία Αργυριάδη και Νίκο Καλούμενο, παρά τις έντονες διεθνείς εκκλήσεις για απονομή χάριτος. Η υπόθεσή του είχε ήδη λάβει μεγάλη δημοσιότητα, με τον ίδιο να γίνεται σύμβολο της μετεμφυλιακής Αριστεράς ως ο «άνθρωπος με το γαρύφαλλο». Η εκτέλεση σημάδεψε βαθιά τη δημόσια ζωή της χώρας και έμεινε ως ένα από τα πιο φορτισμένα πολιτικά γεγονότα της εποχής.
1960: Υπογράφεται η ελληνογερμανική συμφωνία για την αποστολή Ελλήνων εργατών στη Δυτική Γερμανία. Η σύμβαση άνοιξε τον δρόμο για το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα των επόμενων δεκαετιών, που σφράγισε τη ζωή χιλιάδων ελληνικών οικογενειών. Οι λεγόμενοι γκασταρμπάιτερ έγιναν κομμάτι της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας τόσο της Ελλάδας όσο και της μεταπολεμικής Γερμανίας.
1961: Μονογράφεται η συμφωνία σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ, το πρώτο ουσιαστικό βήμα της χώρας προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Η συμφωνία ανακοινώθηκε έπειτα από μακρές διαπραγματεύσεις και θα υπογραφεί επίσημα λίγους μήνες αργότερα. Αποτέλεσε κομβικό σταθμό για τη μετέπειτα ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας.
1980: Οι Police εμφανίζονται στην Αθήνα, στο γήπεδο του Σπόρτινγκ, σε μια συναυλία που έμεινε ιστορική για το ελληνικό κοινό. Θεωρείται η πρώτη μεγάλη διεθνής ροκ εμφάνιση στην πρωτεύουσα μετά τη δικτατορία και μετά το επεισοδιακό πέρασμα των Rolling Stones το 1967. Έμεινε στη μνήμη και για την ένταση που σημειώθηκε, αλλά κυρίως ως σημείο καμπής για τη συναυλιακή κουλτούρα στην Ελλάδα.
1983: Καθιερώνεται στην Ελλάδα το πενθήμερο και η 40ωρη εβδομαδιαία εργασία για μεγάλο μέρος των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στα εργασιακά δικαιώματα και στην αναδιάρθρωση του χρόνου εργασίας στη χώρα. Συνδέθηκε με τη σταδιακή προσαρμογή της ελληνικής αγοράς εργασίας σε πιο σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα.
2020: Πεθαίνει ο Μανώλης Γλέζος, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της Ελληνικής Αντίστασης και της μεταπολεμικής Αριστεράς. Έμεινε ιστορικός για την ενέργειά του, μαζί με τον Λάκη Σάντα, να κατεβάσουν τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη το 1941, σε μία από τις πρώτες μεγάλες συμβολικές πράξεις αντίστασης στην κατεχόμενη Ευρώπη. Ο θάνατός του έκλεισε έναν κύκλο σχεδόν ολόκληρου αιώνα πολιτικής και ιστορικής παρουσίας.
Γεννήσεις
1853 – Βίνσεντ βαν Γκογκ (Vincent van Gogh) (30 Μαρτίου 1853 – 29 Ιουλίου 1890), Ολλανδός ζωγράφος, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης. Αν και αναγνωρίστηκε κυρίως μετά θάνατον, το έργο του άσκησε τεράστια επιρροή στη μοντέρνα ζωγραφική, με χαρακτηριστικά την έντονη εκφραστικότητα, το χρώμα και τη φορτισμένη πινελιά. Πίνακες όπως τα «Ηλιοτρόπια», «Έναστρη νύχτα» και η σειρά των αυτοπροσωπογραφιών του τον κατέστησαν διαχρονικό σύμβολο της τέχνης.
1945 – Μαριώ, Ελληνίδα τραγουδίστρια, με ξεχωριστή παρουσία στο ελληνικό τραγούδι και ιδιαίτερη ταύτιση με το ρεμπέτικο και το λαϊκό ρεπερτόριο. Η πορεία της συνδέθηκε με τη ζωντανή ερμηνεία, την αυθεντικότητα και μια σταθερή σχέση με τραγούδια της λαϊκής παράδοσης που διατήρησαν ισχυρή απήχηση στο κοινό. Με τη χαρακτηριστική φωνή και σκηνική της παρουσία, καθιερώθηκε ως αναγνωρίσιμη και αγαπητή μορφή του ελληνικού μουσικού χώρου.
1945 – Έρικ Κλάπτον (Eric Clapton), Άγγλος κιθαρίστας, τραγουδιστής και συνθέτης, από τις πιο εμβληματικές μορφές της ροκ και των μπλουζ. Έγινε γνωστός αρχικά με συγκροτήματα όπως οι Yardbirds, οι Cream και οι Derek and the Dominos, ενώ αργότερα ακολούθησε μεγάλη σόλο πορεία με τραγούδια όπως τα «Layla», «Wonderful Tonight» και «Tears in Heaven». Η τεχνική του στην κιθάρα και η μακρόχρονη επιρροή του τον κατέστησαν μία από τις πιο σεβαστές μορφές της σύγχρονης μουσικής.
Θάνατοι
1896 – Χαρίλαος Τρικούπης (11 Ιουλίου 1832 – 30 Μαρτίου 1896), Έλληνας πολιτικός, από τις κεντρικές μορφές του νεότερου ελληνικού κράτους και από τους σημαντικότερους εκφραστές του ελληνικού εκσυγχρονισμού. Ως πολυετής πρωθυπουργός συνέδεσε το όνομά του με μεγάλα έργα υποδομής, τη διοικητική ανασυγκρότηση και την προσπάθεια να αποκτήσει η χώρα σύγχρονο ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Η πολιτική του παρακαταθήκη, παρά τις αντιφάσεις και τις οικονομικές δυσκολίες της εποχής, του έδωσε θέση ιστορικού πρωταγωνιστή στη διαμόρφωση της νεότερης Ελλάδας.
1952 – Νίκος Μπελογιάννης (22 Δεκεμβρίου 1915 – 30 Μαρτίου 1952), Έλληνας πολιτικός, εμβληματική μορφή της ελληνικής Αριστεράς και ένα από τα πιο φορτισμένα σύμβολα της νεότερης πολιτικής ιστορίας. Στέλεχος του ΚΚΕ, δικάστηκε και εκτελέστηκε κατά την περίοδο του Εμφυλίου, γεγονός που προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις. Η εικόνα του με το γαρύφαλλο στο δικαστήριο έμεινε ιστορική, ενώ το όνομά του συνδέθηκε με την πολιτική πίστη, την ιδεολογία και τη θυσία.
1992 – Μανόλης Ανδρόνικος (23 Οκτωβρίου 1919 – 30 Μαρτίου 1992), Έλληνας αρχαιολόγος, από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής αρχαιολογίας του 20ού αιώνα. Έγινε παγκοσμίως γνωστός για την ανακάλυψη των βασιλικών τάφων στη Βεργίνα το 1977, που αποδόθηκαν στον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας. Η ανακάλυψη αυτή θεωρείται μία από τις σημαντικότερες στην Ελλάδα, ενισχύοντας καθοριστικά την ιστορική γνώση για την αρχαία Μακεδονία.
2020 – Μανώλης Γλέζος (9 Σεπτεμβρίου 1922 – 30 Μαρτίου 2020), Έλληνας πολιτικός, δημοσιογράφος και αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, από τις πιο εμβληματικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Έγινε γνωστός το 1941, όταν κατέβασε τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη μαζί με τον Λάκη Σάντα, σε μία από τις πιο ισχυρές συμβολικές πράξεις αντίστασης στην κατεχόμενη Ευρώπη. Η μακρόχρονη πολιτική και κοινωνική του δράση τον καθιέρωσε ως σύμβολο αγώνα και δημοκρατίας.
