Σαν σήμερα, το 1923, στη Λωζάνη μπαίνει η υπογραφή στη «Σύμβαση περί ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών πληθυσμών». Θεσμοθετείται έτσι ένας μαζικός, υποχρεωτικός ξεριζωμός με κριτήριο τη θρησκεία και, μαζί του, αλλάζει για δεκαετίες την κοινωνία, την οικονομία και τη δημογραφία σε Ελλάδα και Τουρκία.
Η σύμβαση υπογράφεται σε μια Ευρώπη που προσπαθεί να «κλείσει» τα ανοιχτά μέτωπα της Οθωμανικής κατάρρευσης και του ελληνοτουρκικού πολέμου. Η πραγματικότητα, ωστόσο, έχει ήδη προηγηθεί της διπλωματίας: μεγάλες ομάδες ανθρώπων έχουν πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς, με την Ελλάδα να δέχεται ένα κύμα που θα δοκιμάσει τα όριά της και θα μεταμορφώσει τις πόλεις και την ύπαιθρο.
Το κριτήριο της θρησκείας
«Κλειδί» της σύμβασης είναι η κατηγοριοποίηση των ανθρώπων όχι με βάση γλώσσα ή εθνική αυτοσυνείδηση, αλλά με βάση τη θρησκεία. Από την 1η Μαΐου 1923 προβλέπεται «υποχρεωτική ανταλλαγή» Τουρκικών υπηκόων Ελληνορθόδοξης θρησκείας από την Τουρκία προς την Ελλάδα και Ελλήνων υπηκόων Μουσουλμανικής θρησκείας από την Ελλάδα προς την Τουρκία, με ρητή πρόβλεψη ότι δεν μπορούν να επιστρέψουν χωρίς άδεια των κρατών.
Μια λεπτομέρεια που δείχνει το εύρος της ρύθμισης είναι η «αναδρομικότητα» της εφαρμογής: Η σύμβαση θεωρεί ότι υπάγονται στην ανταλλαγή και όσοι έχουν ήδη εγκαταλείψει τις περιοχές τους από τις 18 Οκτωβρίου 1912 και μετά. Έτσι, μετακινήσεις που είχαν ήδη ξεκινήσει από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων και τα χρόνια που ακολουθούν αντιμετωπίζονται ως μέρος της ίδιας διαδικασίας. Στην πράξη, οι άνθρωποι αυτοί χαρακτηρίζονται επίσημα «ανταλλάξιμοι» και εντάσσονται στους μηχανισμούς που ρυθμίζουν την υπηκοότητα και, κυρίως, την εκκαθάριση των περιουσιών. Τυχόν αξιώσεις για ακίνητα και δικαιώματα επί περιουσίας εξετάζονται μέσα από όσα προβλέπει η σύμβαση και η Μικτή Επιτροπή.
Οι εξαιρέσεις της Κωνσταντινούπολης και της Δυτικής Θράκης
Από τη σύμβαση προκύπτουν δύο εξαιρέσεις: οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Για την Κωνσταντινούπολη, ορίζει συγκεκριμένα ποιοι καλύπτονται, με χρονικό όριο πριν από τις 30 Οκτωβρίου 1918 (Ανακωχή του Μούδρου) και με βάση τον τότε διοικητικό ορισμό. Για τη Δυτική Θράκη, ο προσδιορισμός γίνεται με βάση τη διεθνώς χαραγμένη συνοριακή γραμμή, ώστε να είναι σαφές ποιοι θεωρούνται «Μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης» και εξαιρούνται.
Η μικτή επιτροπή και η υπόθεση της περιουσίας
Για να εφαρμοστεί η ανταλλαγή, η σύμβαση προβλέπει Μικτή Επιτροπή με τέσσερις εκπροσώπους από κάθε κράτος και τρία «ουδέτερα» μέλη, που έχουν ρόλο-κλειδί στην οργάνωση και την επίβλεψη της διαδικασίας. Η Επιτροπή δεν μετακινεί απλώς ανθρώπους. Ρυθμίζει υπηκοότητα, μεταφορές και τις περιουσίες, που είναι και το πιο δύσκολο κομμάτι. Η κινητή περιουσία μπορεί να μεταφερθεί, ενώ τα ακίνητα και ό,τι μένει πίσω μπαίνουν σε αποτίμηση και εκκαθάριση με κανόνες που προβλέπει η σύμβαση.
Κομβική είναι και η υπηκοότητα: οι μετακινούμενοι την αλλάζουν με την άφιξή τους, ενώ για όσους έχουν ήδη φύγει χωρίς νέα υπηκοότητα, αυτή «μετρά» από την ημέρα της υπογραφής.
Οι αριθμοί που άλλαξαν
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το σοκ. Πάνω από 1,2 εκατομμύρια Ελληνορθόδοξοι εγκαθίστανται στην Ελλάδα την περίοδο 1922-1923, ανεβάζοντας θεαματικά τον πληθυσμό της χώρας.
Στην αντίστροφη διαδρομή, πάνω από 400.000 Μουσουλμάνοι φεύγουν από την Ελλάδα προς την Τουρκία, με άλλες καταγραφές να ανεβάζουν το σύνολο κοντά στις 500.000.
Το νέο κοινωνικό τοπίο
Η εγκατάσταση δεν είναι ενιαία. Ένα μεγάλο μέρος κατευθύνεται σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Πειραιά, ενώ σημαντικό τμήμα οδηγείται στην ύπαιθρο, ιδιαίτερα σε Μακεδονία και Θράκη, όπου αλλάζουν οι ισορροπίες γης και πληθυσμού. Η αποκατάσταση οργανώνεται με σχέδια, καταγραφές και θεσμικές παρεμβάσεις, και στην πράξη ξαναφτιάχνει γειτονιές, επαγγέλματα και την καθημερινή κουλτούρα, αφήνοντας αποτύπωμα που περνά από γενιά σε γενιά.
Οι εκκρεμότητες
Η σύμβαση επιχειρεί να βάλει τάξη, όμως αφήνει γκρίζες ζώνες: ποιος ακριβώς υπάγεται στις εξαιρέσεις, πώς αποτιμώνται τα ακίνητα, πώς αποζημιώνονται οι απώλειες. Δεν είναι τυχαίο ότι ερμηνείες και διαφωνίες φτάνουν μέχρι τη διεθνή δικαιοσύνη, με γνωμοδότηση το 1925.
Στο πεδίο των περιουσιών, τα αδιέξοδα δεν λύνονται γρήγορα. Πολλά μεταφέρονται σε επόμενες διμερείς συνεννοήσεις, με σταθμό τη συμφωνία της Άγκυρας το 1930, που επιχειρεί να ξεμπλοκάρει αποζημιώσεις και εκκρεμότητες.
Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο
1607: Σφοδρές πλημμύρες σαρώνουν το Κανάλι του Μπρίστολ και τις εκβολές του Σέβερν στην Αγγλία, «καταπίνοντας» παράκτιες εκτάσεις και αφήνοντας πίσω περίπου 2.000 νεκρούς.
1649: Ο βασιλιάς Κάρολος Α΄ εκτελείται δι’ αποκεφαλισμού στο Λονδίνο, γεγονός-σοκ που οδηγεί στην Κοινοπολιτεία και ανατρέπει τη βεβαιότητα της μοναρχικής εξουσίας στη Βρετανία.
1661: Το σώμα του Όλιβερ Κρόμγουελ εκταφιάζεται και υφίσταται «μεταθανάτια εκτέλεση», μια τελετουργική πράξη εκδίκησης στην παλινόρθωση της μοναρχίας.
1823: Ανευρίσκεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Τήνου μετά το όραμα της μοναχής Πελαγίας, και το νησί καθιερώνεται ως κορυφαίος τόπος προσκυνήματος στην Ελλάδα.
1826: Εγκαινιάζεται η Κρεμαστή Γέφυρα του Μενάι, τεχνολογικό ορόσημο της εποχής που συνδέει το Άνγκλεσι με την Ουαλία και ανοίγει δρόμο για τη σύγχρονη γεφυροποιία.
1827: Στη μάχη της Καστέλλας οι Έλληνες νικούν τις δυνάμεις του Κιουταχή, κρατώντας κρίσιμες θέσεις στην Αττική μέσα στη δίνη του Αγώνα.
1923: Στη Λωζάνη υπογράφεται η σύμβαση για την ανταλλαγή πληθυσμών Ελλάδας-Τουρκίας, με εξαιρέσεις τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τους Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, και χιλιάδες οικογένειες μπαίνουν σε τροχιά ξεριζωμού.
1925: Η Τουρκία προχωρά στην απέλαση του Πατριάρχη Κωνσταντίνου ΣΤ΄ από την Κωνσταντινούπολη, σε ένα επεισόδιο που φορτίζει περαιτέρω το ζήτημα του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
1933: Ο Αδόλφος Χίτλερ ορκίζεται καγκελάριος της Γερμανίας, μια ημερομηνία-καμπή που ανοίγει τον δρόμο για τη Ναζιστική κυριαρχία και τις τραγωδίες που ακολουθούν.
1945: Το Βίλχελμ Γκούστλοφ βυθίζεται στη Βαλτική μετά από τορπιλισμό σοβιετικού υποβρυχίου, σε μία από τις μεγαλύτερες ναυτικές τραγωδίες, με εκτιμήσεις έως και περίπου 9.500 νεκρούς.
1948: Δολοφονείται ο Μαχάτμα Γκάντι στο Νέο Δελχί, πλήγμα για την Ινδία της ανεξαρτησίας και για το παγκόσμιο μήνυμα της μη βίας.
1969: Οι Beatles δίνουν το θρυλικό rooftop concert στην ταράτσα της Apple στο Λονδίνο, την τελευταία τους δημόσια εμφάνιση ως συγκρότημα.
1972: Η Bloody Sunday στο Ντέρρυ σημαδεύει τη Βόρεια Ιρλανδία, Βρετανοί στρατιώτες πυροβολούν άοπλους διαδηλωτές και οι νεκροί φτάνουν τους 14, με συνέπειες που βαθαίνουν τα Troubles.
1988: Ο Έλληνας πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου και ο Τούρκος ομόλογός του Τουργκούτ Οζάλ συναντώνται στο Νταβός της Ελβετίας, σε μια προσπάθεια μείωσης της έντασης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Μετά τη συνάντηση, ο Παπανδρέου δηλώνει: «Πετύχαμε το καλύτερο δυνατό», αφήνοντας να φανεί μια προοπτική εξομάλυνσης. Ωστόσο, αργότερα, όταν οι σχέσεις των δύο χωρών επιδεινώθηκαν, παραδέχθηκε την αποτυχία της προσέγγισης με τη φράση: «Mea culpa» (Λάθος μου). Το επεισόδιο αυτό έμεινε γνωστό ως η «Συμφωνία του Νταβός».
1996: Κορυφώνεται η Κρίση των Ιμίων, με πολεμικά πλοία στο Αιγαίο και έντονη διεθνή διαμεσολάβηση, σε μία από τις πιο επικίνδυνες στιγμές των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
2003: Το Βέλγιο νομιμοποιεί τον γάμο ομοφυλοφίλων, δεύτερο παγκοσμίως μετά την Ολλανδία, δίνοντας ισχυρό σήμα αλλαγής στην Ευρώπη.
2015: Ο υπουργός Οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης, προκαλεί την έκπληξη στον πρόεδρο του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ, όταν του ανακοινώνει πως η κυβέρνηση δεν συνεργάζεται με την τρόικα. Το βίντεο της συνέντευξης Τύπου κάνει τον γύρο του κόσμου. Διαμορφώνεται συγκρουσιακό κλίμα και ακολουθούν τηλεφωνικές επικοινωνίες του πρωθυπουργού, Αλέξη Τσίπρα, με Μάριο Ντράγκι, Μάρτιν Σουλτς και Ντάισελμπλουμ.
2020: Ο ΠΟΥ κηρύσσει παγκόσμιο συναγερμό για την COVID-19, ενεργοποιώντας διαδικασίες διεθνούς κινητοποίησης λίγο πριν η κρίση πάρει διαστάσεις πανδημίας.
Γεννήσεις
1882 – Φραγκλίνος Ντελάνο Ρούζβελτ (Franklin D. Roosevelt), Αμερικανός πολιτικός, 32ος πρόεδρος των Η.Π.Α. και ηγετική μορφή του 20ού αιώνα. Εκλέχθηκε τέσσερις φορές και συνδέθηκε με το «New Deal», το μεγάλο πρόγραμμα κρατικών παρεμβάσεων που στόχευσε στην ανάκαμψη από τη Μεγάλη Ύφεση. Ηγήθηκε της χώρας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ήταν κεντρικός αρχιτέκτονας της συμμαχικής στρατηγικής, ενώ αντιμετώπισε και πολιομυελίτιδα που του άφησε μόνιμη αναπηρία.
1930 – Τζιν Χάκμαν (Gene Hackman), Αμερικανός ηθοποιός, από τις πιο στιβαρές παρουσίες του Χόλιγουντ για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Κέρδισε 2 Όσκαρ, για το «The French Connection» ως ατσαλένιος ντετέκτιβ Ποπάι Ντόιλ και για το «Unforgiven» ως σερίφης Λιτλ Μπιλ. Ξεχώρισε επίσης σε ταινίες όπως «The Conversation» και «Superman». Αποσύρθηκε από την υποκριτική στις αρχές των 00s, παραμένοντας σημείο αναφοράς για τη ρεαλιστική του ένταση.
1951 – Φιλ Κόλινς (Phil Collins), Άγγλος μουσικός, τραγουδιστής, τραγουδοποιός και ντράμερ, που σημάδεψε την ποπ και ροκ σκηνή από τα 70s και μετά. Έγινε παγκόσμια γνωστός ως μέλος των Genesis και αργότερα ως σόλο καλλιτέχνης, με τεράστιες επιτυχίες όπως «In the Air Tonight» και «Another Day in Paradise». Υπογράφει και το soundtrack του «Tarzan», κερδίζοντας Όσκαρ για το «You’ll Be in My Heart».
1974 – Κρίστιαν Μπέιλ (Christian Bale), Βρετανός ηθοποιός, από τους πιο «μεταμορφωτικούς» της γενιάς του, γνωστός για την ακραία σωματική πειθαρχία και την ένταση που φέρνει στους ρόλους του. Έγινε ευρύτερα αναγνωρίσιμος με το «American Psycho» και καθιερώθηκε ως Μπάτμαν στην τριλογία «The Dark Knight». Κέρδισε Όσκαρ Β΄ Ανδρικού Ρόλου για το «The Fighter», ενώ έχει ξεχωρίσει και σε απαιτητικές ερμηνείες όπως στο «The Machinist».
2002 – Χρήστος Τζόλης, Έλληνας ποδοσφαιριστής, εξτρέμ, που ξεχώρισε από την ακαδημία του ΠΑΟΚ και μπήκε γρήγορα στην πρώτη γραμμή. Έγινε γνωστός με κρίσιμα ευρωπαϊκά γκολ, πριν πάρει μεταγραφή στη Νόριτς. Η σεζόν του στη Φορτούνα Ντίσελντορφ τον «εκτόξευσε» επιθετικά και από το 2024 αγωνίζεται στην Κλαμπ Μπριζ, έχοντας σταθερή παρουσία και στην Εθνική Ελλάδας.
Θάνατοι
1948 – Μαχάτμα Γκάντι (Mahatma Gandhi), Ινδός πολιτικός αγωνιστής και ειρηνιστής, ηγετική μορφή του κινήματος ανεξαρτησίας της Ινδίας και παγκόσμιο σύμβολο της μη βίαιης αντίστασης. Γνωστός ως Μοχάντας Καραμτσάντ Γκάντι, ανέδειξε τη δύναμη της πολιτικής ανυπακοής και της «σατιαγκράχα», με εμβληματικές κινητοποιήσεις όπως η Αλατοπορεία του 1930. Η επιρροή του ξεπέρασε την Ινδία και ενέπνευσε κινήματα δικαιωμάτων διεθνώς. Δολοφονήθηκε στο Νέο Δελχί στις 30 Ιανουαρίου 1948.
1951 – Φέρντιναντ Πόρσε (Ferdinand Porsche), Αυστριακός μηχανικός αυτοκινήτων, από τους πιο επιδραστικούς σχεδιαστές στην Ιστορία της αυτοκίνησης. Δούλεψε σε κορυφαίες εταιρείες της εποχής και ίδρυσε δικό του γραφείο μηχανολογικού σχεδιασμού, βάζοντας τη σφραγίδα του σε αγωνιστικά και τεχνολογικά πρωτοποριακά οχήματα. Συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον σχεδιασμό του «Volkswagen Beetle», ενώ η κληρονομιά του συνεχίστηκε όταν ο γιος του, Φέρι, λάνσαρε το πρώτο μοντέλο της Porsche.
1993 – Αλεξάνδρα της Ελλάδας, Ελληνίδα πριγκίπισσα και βασίλισσα της Γιουγκοσλαβίας, η τελευταία βασιλική σύζυγος της χώρας, καθώς ο θεσμός καταργήθηκε μετά τον πόλεμο. Κόρη του βασιλιά Αλέξανδρου της Ελλάδας και της Ασπασίας Μάνου, έζησε μεγάλο μέρος της ζωής της στην εξορία. Παντρεύτηκε το 1944 τον βασιλιά Πέτρο Β΄ και απέκτησαν έναν γιο, τον διάδοχο Αλέξανδρο. Πέθανε στις 30 Ιανουαρίου 1993 στην Αγγλία.
2007 – Νίκος Κούρκουλος, Έλληνας ηθοποιός θεάτρου και κινηματογράφου, από τα πιο ισχυρά σύμβολα του «ζεν πρεμιέ» στο ελληνικό σινεμά. Καθιερώθηκε με ρόλους σε ταινίες όπως «Ορατότης μηδέν» και «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο», ενώ κράτησε σταθερή, απαιτητική σχέση με το Εθνικό Θέατρο, του οποίου υπήρξε και διευθυντής για χρόνια. Πέθανε στις 30 Ιανουαρίου 2007, αφήνοντας πίσω του ένα σπάνιο κράμα λαϊκής απήχησης και θεατρικής πειθαρχίας.
Εορτολόγιο
Εθνικές Γιορτές – Επέτειοι
Παγκόσμια Ημέρα για τις Παραμελημένες Τροπικές Ασθένειες
